Exodus 8

De Tekst

Mozes staat opnieuw voor de farao. Eerst komen de kikkers, miljoenen, tot in de baktroggen en bedden. Daarna de muggen, opgewekt uit het stof van de aarde, een plaag die zelfs de tovenaars doet stamelen: dit is de vinger van God. Tenslotte de steekvliegen, die het land Egypte ruïneren maar Gosen ongemoeid laten. Drie plagen, drie weigeringen, één farao die telkens belooft en zich telkens herpakt zodra het ongemak wijkt.

De Kern

Wat onder deze plagen schuift, is meer dan een machtsstrijd. Het is een ontmaskering. Egypte vereerde de Nijl, vereerde Heqet de kikkergodin, vereerde de aarde en de scarabee. JHWH grijpt precies die heilige dingen en draait ze tegen hun aanbidders. De kikker, symbool van vruchtbaarheid, wordt een plaag van overdaad. Het stof van de aarde, waaruit Egypte zijn leven dacht te trekken, wordt zwerm. God laat zien dat de goden van Egypte hol zijn, niet door erover te debatteren maar door ze in te zetten als zijn boodschappers. Geloof in valse goden wordt niet weerlegd met argumenten, maar met realiteit.

De Rode Draad

Let op het moment dat de tovenaars hun handen opheffen: "Dit is de vinger van God." Diezelfde uitdrukking gebruikt Jezus in Lukas 11 wanneer hij demonen uitdrijft: "Als Ik door de vinger van God de demonen uitdrijf, dan is het Koninkrijk van God bij u gekomen." De parallel is geen vondst, hij is geweven. Waar Gods vinger werkt, breekt een rijk en wordt een ander rijk zichtbaar. Mozes voor de farao, Jezus voor de demonen, het is hetzelfde patroon: bevrijding van slaven door de hand van God. En de scheiding die in deze hoofdstuk wordt aangekondigd, Gosen apart, wijst vooruit naar elk moment waarop God een volk apart zet om zijn naam te dragen.

De Spiegel

Kijk naar de farao na de tweede plaag. De kikkers stinken in hopen op het land, de lucht is verziekt, en hij belooft: laat het volk gaan. Maar zodra "de verlichting" komt, "maakte hij zijn hart onvermurwbaar." Daar zit iets pijnlijk herkenbaars. Hoe vaak heb je in een crisis dingen beloofd, aan God of aan jezelf, die je vergat zodra de pijn week? De diagnose op tijd van benauwdheid, de stille belofte tijdens een wakkere nacht, het voornemen na een ruzie. Verlichting is een verraderlijke leraar. Ze maakt je niet beter, ze maakt je vergeetachtig. Pas op met wat je belooft als het brandt, en pas op met wat je vergeet als het bedaart.

De Hoofdpersoon

De farao is geen karikatuur. Hij is een man die kan zien wat er gebeurt, die kan onderhandelen ("Bid voor mij"), die zelfs religieuze taal kan gebruiken. Hij is niet dom; hij is verhard. En verharding is iets anders dan onwetendheid. Het is het vermogen om de waarheid te zien en hem dan, weloverwogen, naast je neer te leggen. Drie keer in dit hoofdstuk zwicht hij even, drie keer trekt hij terug. Zijn macht is zijn gevangenis: hij kan niet capituleren zonder zichzelf als god op te geven. Dat is de tragische logica van elke trotse positie. Hoe hoger je zit, hoe duurder een buiging wordt. En dus blijft hij staan, ook als het land om hem heen instort.

De Vraag

Waarom moet dit zo lang duren? Waarom niet één klap en klaar? God had Egypte in één nacht kunnen leegmaken, maar hij rekt het uit over tien plagen, met onderhandelingen, beloftes, verhardingen. Sommige lezers ergeren zich daaraan: laat het volk toch eindelijk gaan. Maar misschien is precies dat het punt. God neemt de tijd om Egypte, en zijn eigen volk, en uiteindelijk ons, te leren wie hij is. Bevrijding is geen knip met de vingers, maar een onthulling die zich voltrekt in fasen. Dat is moeilijk te aanvaarden als je zelf in de tussentijd zit, in de jaren waarin God traag lijkt. De tekst troost daar niet goedkoop over. Hij laat de traagheid staan.

Context

We zitten in de hofcultuur van het oude Egypte, vermoedelijk in het tweede millennium voor Christus. De farao is geen koning zoals wij die kennen; hij is een levende god, schakel tussen hemel en aarde, garant voor de orde van de kosmos. Mozes en Aäron, twee Hebreeuwse mannen uit een slavenvolk, staan tegenover dit hele systeem. Sociaal gezien zijn ze niets. Ze hebben geen leger, geen rijkdom, geen status. Wat ze hebben is een staf en een naam: JHWH, de God van hun vaderen. De plagen ontvouwen zich in een wereld waar elke natuurkracht een goddelijk gezicht had. Wat wij lezen als natuurfenomenen, lazen zij als theologische oorlog.

Reflectie

Waar in jouw leven heb je iets beloofd toen het brandde, en vergeten toen het bedaarde?

Welke "goden" in jouw bestaan, dingen waarop je werkelijk vertrouwt voor leven en zekerheid, zou God kunnen ontmaskeren door ze tegen je te keren?