Genesis 45:5

De Tekst

Jozef onthult zich aan zijn broers, die verlamd voor hem staan, en zegt: wees niet bedroefd, laat het geen ontsteltenis in jullie ogen zijn dat jullie mij hierheen verkocht hebben, want God heeft mij voor jullie uit gezonden om jullie leven te behouden. In één adem benoemt hij het verraad én zet hij er Gods bedoeling overheen.

De Kern

Hier raken twee waarheden elkaar zonder dat één van beide wordt opgelost in de ander. Jozef ontkent niet wat zijn broers hebben gedaan, hij gebruikt het werkwoord verkopen onbeschroomd, en tegelijk zegt hij dat God hém gezonden heeft. Geen sluitend filosofisch systeem, geen poging om kwaad goed te praten. Wat hier gebeurt is dat een mens die alle reden heeft tot wrok, dwars door zijn littekens heen Gods hand herkent. Dit is niet de naïeve overtuiging dat alles wel meevalt. Het is het tegenovergestelde: het is geweten hebben wat het kost, en toch durven zeggen dat God erin werkzaam was. Deze tekst weigert het schema waarin God en menselijke schuld elkaars concurrenten zijn.

De Rode Draad

Jozef voor zijn broers is een van de schaduwen waarin het evangelie zich al laat raden. De verstoten broer, voor dood gehouden, wordt redder van precies die mensen die hem wegdeden, en het instrument van die redding is zijn vernedering. Stefanus zal in Handelingen 7 dit verhaal niet voor niets uitvoerig vertellen vlak voor hij gestenigd wordt: zijn punt is dat Israël een patroon kent van het afwijzen van de bevrijder die God stuurt. En Petrus zegt op Pinksteren iets wat verdacht veel lijkt op Genesis 45: deze Jezus, door u gekruisigd, is door God gezonden. Hetzelfde dubbele spoor, menselijke schuld en goddelijke zending tegelijk, zonder dat het ene het andere uitwist.

De Spiegel

Het ongemakkelijke van deze tekst is dat hij ons confronteert met de vraag wat we doen met onze eigen verraadgeschiedenissen. Niet de kleine ergernissen, maar de echte dingen: de collega die je carrière saboteerde, de ouder die je beschadigde, de partner die wegging, de vriend die zweeg toen hij had moeten spreken. Jozef stelt niet voor om die pijn weg te poetsen of de daders te verontschuldigen. Hij stelt iets veel radicaler voor: dat God ook dáár, zelfs dáár, aan iets aan het werken was dat je nu pas kunt vermoeden. Dat is geen troostpleister die je oplegt op verse wonden. Het is iets dat soms pas na jaren te zeggen valt, en alleen door wie er doorheen is.

Context

We staan in een paleis in Egypte, ergens rond de tweede helft van het tweede millennium voor Christus. De man die spreekt is naar Egyptische maatstaven geschoren, gekleed in fijn linnen, met een gouden keten om zijn hals, tweede in rang na de farao. Voor hem staan baardige herders uit Kanaän, ruikend naar reis en stof, met de dodelijke angst van mensen die ontdekken dat de machtigste man van het rijk hun broertje is dat ze ooit voor twintig zilverstukken aan een karavaan verkochten. De sociale afstand is enorm: Egyptenaren aten niet eens met Hebreeën aan dezelfde tafel. En dan stuurt deze onderkoning zijn bedienden de zaal uit, want wat nu komt is te intiem voor vreemde oren. Hij spreekt hen aan in hun eigen taal. De hongersnood die hen hierheen dreef is twee jaar oud en duurt nog vijf jaar. Buiten de paleismuren sterven mensen.

Het Detail

Het werkwoord dat met gezonden vertaald wordt, sjalach, is hetzelfde dat gebruikt wordt voor profeten en boodschappers met een goddelijke opdracht. Jozef zegt niet: God heeft het toegelaten, of: God heeft er iets goeds uit weten te halen. Hij zegt: God heeft mij gestuurd, alsof hij een geroepene was. Het opvallende is dat de broers degenen waren die de fysieke daad verrichtten, hem in de put gooiden en aan de Ismaëlieten verkochten, maar Jozef beschrijft het alsof boven hun handelen een andere zending heen lag. Niet in plaats van hun daad, maar er doorheen. Dat is een duizelingwekkende manier van geschiedenis lezen, en niemand anders dan het slachtoffer zelf heeft het recht om het zo te zeggen.

De Vraag

Mag je dit ook zeggen over andermans pijn? Hier zit het scherpe randje. Jozef spreekt over zijn eigen verhaal, en dat geeft zijn woorden gewicht. Wanneer wij dezelfde zin uitspreken over het lijden van een ander, God heeft het toegelaten met een bedoeling, klinkt het al gauw als een klap in het gezicht. De tekst leert ons misschien dat deze taal alleen vanuit de eerste persoon mag, en pas achteraf, en pas na lange tijd. Wie te snel Genesis 45 op andermans wonden plakt, misbruikt de tekst. Het mysterie blijft: God werkt door verraad heen, maar niemand mag namens God het verraad rechtvaardigen.

Reflectie

In welke geschiedenis uit jouw eigen leven begin je, misschien aarzelend, iets van een goddelijke zending te vermoeden, en welke geschiedenis weigert zich nog steeds zo te laten lezen?

Wanneer heb jij Genesis 45 over iemand anders heen gelegd, of het over jouw situatie horen leggen, en wat deed dat?