Markus 6:18

De Tekst

Johannes de Doper had tegen Herodes gezegd: "Het is u niet geoorloofd de vrouw van uw broer te hebben." Eén zin, in de gevangenis uitgesproken, of misschien daarvoor al, die hem uiteindelijk zijn hoofd zou kosten. Een profeet die tegen een koning zegt dat zijn huwelijk niet door de beugel kan.

De Kern

Johannes zegt niet: "Majesteit, mag ik u iets in overweging geven?" Hij zegt: het is u niet geoorloofd. Geen advies, geen pastoraal gesprek, maar een uitspraak over recht en onrecht. Wat hier op tafel ligt, is de gedachte dat Gods geboden ook gelden voor wie de macht heeft ze te negeren. Herodes is tetrarch, gezalfd door Rome, en heeft Herodias afgenomen van zijn broer Filippus. Hij kan doen wat hij wil. Precies dat is wat Johannes weigert te accepteren. De wet van God maakt geen uitzondering voor wie hoog zit. Het ongemakkelijke is niet dat Johannes streng is; het ongemakkelijke is dat hij gelijk heeft, en dat iedereen dat weet.

De Rode Draad

Johannes staat in een lange rij. Natan tegenover David na de zaak met Bathseba. Elia tegenover Achab over de wijngaard van Naboth. Amos tegenover de welgestelden van Samaria. Telkens een profeet die de machthebber confronteert met wat die zelf het liefst onder het tapijt schuift. En telkens gaat het over hetzelfde: macht die zich onttrekt aan Gods orde, of het nu om seks, geld of geweld gaat. Jezus zal later voor Pilatus en Herodes Antipas staan, dezelfde Herodes uit deze tekst, en zwijgen waar Johannes sprak. Maar dat zwijgen is geen tegenstelling; het is de voltooiing. De profeet wijst aan, de Zoon draagt weg. Beide horen bij hoe God de wereld terugbrengt naar wat goed is.

De Spiegel

Wat doet u wanneer een collega iets doet dat niet door de beugel kan, en u kunt er beter het zwijgen toe doen omdat hij of zij invloed heeft op uw beoordeling? Wat zegt u wanneer in uw familie iemand een nieuwe partner heeft, en de oude wordt stilletjes afgeschreven, en iedereen doet aan tafel alsof er niets aan de hand is? Hoe spreekt u over geld dat verdiend wordt op manieren waar u eigenlijk vraagtekens bij zet? Johannes' zin schuurt omdat wij geleerd hebben dat oordelen niet hoort, dat ieder zijn eigen weg gaat, dat we vooral niemand voor het hoofd moeten stoten. Maar er is een verschil tussen liefdeloos oordelen en eerlijk benoemen. Johannes benoemt. Hij doet het zonder gif, zonder eigenbelang, en hij betaalt er de prijs voor. Dat laatste hoort erbij. Wie eerlijk spreekt in een wereld die liever liegt, raakt iets kwijt. Soms je positie, soms een vriendschap, in extreme gevallen meer.

De Intertekst

Leviticus 18:16 en 20:21 verbieden expliciet het huwen van de vrouw van je broer terwijl die broer nog leeft. Johannes citeert dus niet uit eigen morele bron, hij wijst op de Torah die Herodes als jood kent. Dat maakt zijn woorden niet streng-puriteins maar precies: u weet het zelf. En Jacobus 5:19-20 schrijft eeuwen later dat wie een zondaar terugbrengt van zijn dwaalweg, diens ziel redt van de dood. Vermanen is in de Schrift geen kil oordeel maar een vorm van liefde, mits goed gedaan. Johannes' spreken is niet het tegenovergestelde van genade; het is de voorwaarde ervoor. Zonder erkenning dat iets fout was, geen vergeving die werkelijk iets betekent.

De Vraag

Was het Johannes' roeping om dit te zeggen, of had hij beter kunnen zwijgen en blijven dopen? De tekst geeft hier geen direct antwoord op, maar het feit dat Markus deze zin bewaart, suggereert dat zijn spreken hoort bij wie hij is. Een profeet die niet meer benoemt wat krom is, is geen profeet meer. Tegelijk: niet ieder van ons is Johannes. Niet elke situatie vraagt om een publiek verzet. Wijsheid hoort hier ook bij. Maar het tegenovergestelde, altijd zwijgen omdat spreken risicovol is, is geen wijsheid. Dat is laffeid die zichzelf wijsheid noemt. Het onderscheid maken is de moeite waard, en kost moed.

Het Profiel

Markus schrijft voor christenen in Rome, waarschijnlijk onder Nero, mensen die zelf weten wat het is om macht tegen je te hebben. Voor hen was Johannes geen vrome martelaar van vroeger, maar een spiegel. Spreken kostte iets. Zwijgen ook, maar dan iets anders, namelijk je integriteit. De eerste hoorders begrepen direct dat deze ene zin van Johannes alles in beweging zette wat daarna komt: het feest, de dans, het hoofd op de schaal. Eén weigering om mee te liegen kan een hele cascade van geweld losmaken. Dat wisten zij. Wij lezen het soms als bijbelverhaal, zij hoorden het als hun eigen mogelijke toekomst.

Reflectie

Waar in mijn leven kies ik comfortabel zwijgen boven eerlijk benoemen, en welke prijs betaal ik eigenlijk voor dat zwijgen?

Wanneer ik wel spreek tegen iets wat krom is, doe ik het dan als Johannes (zonder gif, op grond van Gods recht) of vermengt zich daar mijn eigen frustratie en gelijkhebberij in?