Prediker 3:12

De Tekst

Prediker kijkt terug op zijn zoektocht en trekt een nuchtere conclusie: er is voor de mens niets beters dan zich te verheugen en het goede te doen in zijn leven. Geen groots programma, geen wijsheid die alles ontsluit, maar vreugde en goedheid, hier en nu, binnen de grenzen van dit bestaan. Het is een verrassend bescheiden slotsom na alle zwaarmoedige overwegingen die eraan voorafgaan, alsof Prediker na uitputtend graven de spade neerlegt en zegt: begin gewoon te leven.

De Kern

Wat deze tekst zegt over de mens is even ontnuchterend als bevrijdend. Prediker heeft net vastgesteld dat God tijd en eeuwigheid in mensenharten heeft gelegd (vers 11), maar dat we het werk van God van begin tot eind niet kunnen doorgronden. Precies dáár, in dat besef van onze grenzen, valt vers 12. Vreugde en goeddoen zijn geen tweede keus omdat we niet alles kunnen weten, ze zijn juist de geëigende menselijke response op een wereld die we niet beheersen. De mens hoeft niet God te zijn om goed te leven. Dat is theologisch scherper dan het lijkt: het snijdt zowel de hoogmoed door die alles wil doorgronden, als de moedeloosheid die niets meer wil ondernemen omdat het toch niet begrepen wordt.

De Rode Draad

Prediker klinkt in dit vers bijna als iemand die vooruitwijst naar iets wat hij zelf nog niet ziet. Vreugde en goeddoen als hoogste goed, gegeven binnen de raadselachtigheid van het bestaan, dat is het leven dat pas in Christus zijn ankerpunt krijgt. Jezus zegt in Johannes 15:11 dat Hij spreekt opdat zijn vreugde in zijn leerlingen zal zijn en hun vreugde volkomen wordt. Waar Prediker vreugde aanbeveelt als het beste wat een mens kán onder de zon, opent het evangelie een vreugde die niet meer afhangt van omstandigheden of doorgronding, omdat de raadsels waar Prediker op stukloopt hun antwoord vinden in een gekruisigde en opgestane Heer. Zo bereidt dit vers de bodem voor: het leert ons vreugde en goed werk als menselijke roeping, en Christus vult die roeping met inhoud die Prediker nog niet kende.

De Spiegel

Er zit iets in ons dat vreugde verdacht vindt. Als het leven zwaar is, voelt vreugde als verraad; als we serieus willen zijn, kiezen we voor grimmigheid. En goed doen? We stellen het uit tot we het grotere plaatje snappen, tot onze relaties uitgeklaard zijn, tot ons werk zin heeft, tot we ons beter voelen. Prediker snijdt dat af. Je hoeft het plaatje niet compleet te hebben. Je hoeft de zin van je huidige baan niet te doorgronden voor je vriendelijk bent tegen die collega. Je hoeft je verdriet niet opgelost te hebben voor je vanavond geniet van het eten op tafel. Wie wacht tot alles klopt voordat hij zich verheugt en het goede doet, wacht zijn leven weg. De tekst is streng in zijn eenvoud.

De Vraag

Maar hoe klinkt dit vers in een ziekenhuiskamer, aan een graf, in een oorlogsgebied? Verheugt u? Doet het goede? Het schuurt. Prediker weet dit zelf ook, hij heeft in hoofdstuk 4 net gezien hoe tranen van verdrukten onopgemerkt blijven. Toch houdt hij vol. Misschien moeten we dit vers niet lezen als een opgewekt advies, maar als een verzet. Een verzet tegen de macht van de zinloosheid om ons het leven zelf af te nemen. Vreugde wordt dan bijna een geloofsdaad, goeddoen een vorm van hoop met handen en voeten. Het lost het lijden niet op. Het weigert alleen om het lijden het laatste woord te geven.

Het Detail

Het woord dat de HSV vertaalt met "vreugde bedrijven" is in het Hebreeuws actief, samah, en het staat naast "het goede doen". Vreugde is hier geen gevoel dat je overkomt, maar iets wat je doet, net als het goede. Dat verandert alles. We denken bij vreugde meestal aan een innerlijke staat die we moeten hopen te bereiken; Prediker plaatst het in dezelfde categorie als goede werken, als handeling. Je kunt vreugde beoefenen zoals je vriendelijkheid beoefent. Dat verlost de tekst van iedere naïviteit: hij vraagt niet of je je gelukkig voelt, hij vraagt of je vreugde wilt doen, ook als je hart er niet meteen bij is. Voor wie in Christus leeft, is dat geen geforceerde opgewektheid maar oefening in dankbaarheid.

Context

Prediker schrijft vanuit het perspectief van Salomo, de koning die alles bezat, alles probeerde en alles onderzocht. In de oude Nabije Oosterse wereld waren wijsheidsteksten vaak overtuigd van hun eigen greep op het leven: doe dit, vermijd dat, en het gaat je goed. Prediker doorbreekt dat schema. Hij schrijft in een tijd, waarschijnlijk laat in Israëls geschiedenis, waarin de eenvoudige zekerheden van de klassieke wijsheid barsten vertoonden. De vraag naar zin, naar rechtvaardigheid, naar de verborgen God, drukte zwaarder. Zijn boek is een gesprek met die worsteling van binnenuit, geschreven voor mensen die de vrome antwoorden al kennen en er niet meer mee vooruit komen. Vandaar de scherpte, en vandaar ook de nuchtere troost van dit vers.

Reflectie

Waar in mijn leven wacht ik met vreugde en goeddoen tot ik meer begrijp, en wat zou het betekenen om vandaag te beginnen?

Hoe verandert het als ik vreugde ga zien als iets wat ik oefen, in plaats van iets wat me moet overkomen?