Psalmen 139:23

De Tekst

"Doorgrond mij, o God, en ken mijn hart, beproef mij en ken mijn gedachten." David vraagt God om hem binnenstebuiten te keren. Niet oppervlakkig kijken, maar peilen tot op de bodem. Het is het slot van een psalm waarin God al lang en breed heeft laten zien dat Hij dat allang doet. En toch vraagt David erom.

De Kern

Wat hier gebeurt is theologisch verrassend. De hele psalm bouwt op tot het besef dat God alles van David weet, ook wat David liever verborgen houdt. "U doorgrondt en kent mij" (vers 1) is de opening. En dan, na zesentwintig verzen, vraagt David precies om wat al gebeurt: doorgrond mij. Dat is geen vergeetachtigheid maar overgave. Tussen weten dat God je kent en willen dat Hij je kent ligt een afgrond. David steekt over. Hij vraagt niet om informatie voor God, maar om openbaring voor zichzelf. Het is gebed als chirurgie, met instemming van de patient.

De Rode Draad

Hier klinkt iets door dat in de hele Schrift terugkeert: de mens die zichzelf niet kent en God die wel kent. Jeremia zegt het scherp: "Arglistig is het hart, boven alles, ja, ongeneeslijk is het, wie zal het kennen?" (Jer. 17:9). En direct daarna: "Ik, de HEERE, doorgrond het hart, beproef de nieren." Davids bede sluit naadloos aan op die diagnose. Jeremia stelt vast wat David vraagt. En in het Nieuwe Testament komt Hebreeen 4:13 als echo: "Geen schepsel is voor Hem verborgen." Maar daar wordt het anders ingekleurd, want diezelfde God blijkt een Hogepriester te zijn die meevoelt. Davids bede wordt veiliger door Christus. Wie zich laat doorgronden in Hem, wordt niet veroordeeld maar geheeld.

De Spiegel

Dit gebed is gevaarlijker dan het lijkt. We bidden makkelijk om wijsheid, om kracht, om zegen. Maar bidden of God je gedachten wil kennen, terwijl je weet wat daar circuleert aan jaloezie op een collega, aan wrok tegen je schoonfamilie, aan fantasieen die niet bij je huwelijk passen, aan stille minachting voor mensen in je gemeente, dat is iets anders. David doet dit gebed niet omdat hij denkt dat het wel meevalt met zijn binnenwereld. Hij doet het omdat hij liever pijnlijk gekend wordt dan comfortabel zichzelf voor de gek houdt. De vraag is of jij dat ook liever wilt. Of dat je God liever op afstand houdt, met een keurig gebed dat niets opent.

Het Profiel

De oorspronkelijke zangers van deze psalm, Israelieten in de tempel of in huiselijke gebedspraktijk, hoorden hierin iets wat ze in hun omringende cultuur niet kenden. De goden van de volken om hen heen waren grillig, manipuleerbaar, te beinvloeden met de juiste rituelen. Je kon ze misleiden. Maar de God van Israel laat zich niet bespelen. Hij kent het hart. Voor wie oprecht was, was dat troost. Voor wie schijnvroom was, was dat ondraaglijk. De psalm sluit aan op de offerdienst, waar de uiterlijke handeling waardeloos werd zonder een innerlijk meebewegen. "Zie, U vindt vreugde in waarheid in het binnenste" (Ps. 51:8) is de keerzijde van dezelfde munt.

Context

Psalm 139 staat in het laatste deel van het Psalter, in een reeks Davidspsalmen die teruggrijpen op vervolging en aanvechting. Het is geen rustige meditatie in een stille studeerkamer; vers 19 en 20 laten zien dat David omringd wordt door mensen die God lasteren en hem naar het leven staan. Dat verklaart de bede van vers 23 ook. David vraagt niet alleen om innerlijk onderzoek omdat hij vroom is, maar omdat zijn vijanden hem beschuldigen. Hij wil weten of er grond is voor hun aanklacht of niet. De rechterstoel waar hij voor verschijnt is niet die van de menigte, maar die van God. Alleen daar kan waarheid vallen.

De Hoofdpersoon

David is hier op zijn kwetsbaarst. Niet de krijger, niet de koning, niet de zanger met de harp, maar de man die zegt: ik vertrouw mezelf niet genoeg om mezelf te beoordelen. Dat is geestelijke volwassenheid. Onvolwassen vroomheid weet altijd zeker dat het goed zit. David weet dat het mensenhart een doolhof is en dat hij gids nodig heeft, niet zelfreflectie. Tegelijk is dit een man die durft. Hij vlucht niet voor God, zoals Adam in de struiken, zoals Jona naar Tarsis. Hij gaat staan en zegt: kijk. Achter die bede ligt een diep vertrouwen dat de God die doorgrondt ook de God is die leidt "op de eeuwige weg" (vers 24). Wie God niet vertrouwt, durft dit gebed niet te bidden.

Reflectie

Waar in je leven bid je liever vaag dan specifiek, omdat specifiek bidden je zou dwingen iets onder ogen te zien?

Wat zou er veranderen als je elke ochtend deze bede zou uitspreken, en er ook werkelijk antwoord op verwachtte?