Titus 3

De Tekst

Paulus draagt Titus op de gemeente te herinneren aan onderdanigheid aan overheden, vriendelijkheid en zachtmoedigheid tegenover iedereen. Vervolgens komt de reden waarom dit kan: wij waren zelf ooit dwaas, ongehoorzaam, dwalend, slaaf van begeerten. Maar toen verscheen de goedertierenheid van God onze Zaligmaker, en Hij heeft ons zalig gemaakt, niet op grond van werken, maar door het bad van de wedergeboorte en vernieuwing door de Heilige Geest. Het hoofdstuk eindigt met praktische instructies en de waarschuwing om twistgierige mensen na herhaalde vermaning te mijden.

De Kern

Het scharnier van dit hoofdstuk ligt bij dat ene woordje "maar" in vers 4. Vóór dat woord staat een ontluisterend zelfportret: wij waren dwaas, verleid, vol haat, elkaar hatend. Geen vleiende voorgeschiedenis. Na dat "maar" verschijnt God niet als rechter maar als goedertieren Redder. En cruciaal: Hij redde ons "niet op grond van de werken van rechtvaardigheid die wij gedaan zouden hebben". Het werkwoord is voltooid. Klaar. Het bad van de wedergeboorte heeft plaatsgevonden. Hieruit volgt heel de ethiek van het hoofdstuk: vriendelijkheid, zachtmoedigheid, goede werken zijn geen toegangsticket maar de natuurlijke ademhaling van wie gewassen is.

De Rode Draad

Paulus tekent in vers 4 tot 7 wat je een mini-evangelie zou kunnen noemen, en het draait volledig om Christus. "Hij heeft over ons rijkelijk uitgegoten door Jezus Christus, onze Zaligmaker." Drie keer valt het woord Zaligmaker in dit hoofdstuk, en het schuift tussen God de Vader en Jezus heen en weer alsof het dezelfde naam is. Dat is geen slordigheid maar belijdenis. Het bad van de wedergeboorte verwijst naar de doop, en daarmee naar Christus' eigen dood en opstanding waarin wij worden ondergedompeld. De belofte van eeuwig leven die in vers 7 doorbreekt grijpt terug op heel de hoop van Israël: erfgenamen worden, zoals Abraham erfgenaam was. Wat in het Oude Testament beloofd werd aan een volk, wordt hier uitgegoten over heidenen op Kreta.

De Spiegel

Dit hoofdstuk legt iets bloot dat we liever bedekken: hoe snel ons christen-zijn verschuift van dankbaarheid naar prestatie. Je merkt het als je geïrriteerd raakt over de collega die niet meewerkt, of de buurman wiens politiek je veracht, of het familielid dat na al die jaren nog steeds dezelfde fouten maakt. Paulus zegt dan: vergeet niet, ook wij waren ooit zo. Niet een beetje, maar volkomen. Het is een spiegel die je trots ontwapent. Wie werkelijk weet hoe diep hij zelf uit de modder getrokken is, kan moeilijk neerkijken op wie er nog in ligt. Dat is geen vroom slogan; dat is de enige weg uit chronische verbittering tegen mensen die je niet kunt veranderen.

Het Profiel

Titus werkt op Kreta, een eiland met een twijfelachtige reputatie. Paulus citeert in hoofdstuk 1 een Kretenzer dichter: "Kretenzers zijn altijd leugenaars, kwade beesten, luie buiken." De gemeenten daar zijn jong, gemengd, en omringd door een cultuur die niet bepaald uitnodigt tot zachtmoedigheid. Wanneer Paulus dus schrijft "spreek geen kwaad van iemand, wees niet strijdlustig", landt dat heel anders dan bij ons. Voor hen klonk dit als een radicale breuk met hun eigen volkscultuur. En de herinnering "ook wij waren ooit dwaas" was geen retoriek maar een verse werkelijkheid, mogelijk nog maar enkele maanden of jaren oud.

Context

De brief is geschreven in een laat stadium van Paulus' bediening, vermoedelijk midden jaren zestig. Titus is achtergelaten om "wat nog ontbrak verder in orde te brengen". Dat betekent: oudsten aanstellen, dwaalleer weerstaan, de gemeente vormgeven. Het derde hoofdstuk staat in een Romeinse wereld waarin christenen verdacht waren, want zij weigerden de keizercultus. Tegelijk wil Paulus geen rebellen kweken. Vandaar de oproep tot onderdanigheid aan overheden, niet uit slaafsheid maar als getuigenis. De gemeente leeft als kleine minderheid tussen heidense buren, slaven, ambachtslieden, handelaars. Hun gedrag is hun preek. Daarom zoveel nadruk op goede werken, niet als grond van redding maar als zichtbaar bewijs.

De Hoofdpersoon

De hoofdpersoon van dit hoofdstuk is, ondanks alle aandacht voor menselijk gedrag, God zelf, en wel als Zaligmaker. Paulus schildert Hem niet eerst als heilig of machtig, maar als goedertieren en mensenlievend. Dat laatste woord, philanthropia, betekent letterlijk: liefde voor mensen. Dat is geen kalme welwillendheid maar een uitgieten, rijkelijk, door Jezus Christus heen. Het is een God die niet wacht tot wij netjes zijn, maar wast wat vuil is en levend maakt wat dood was. En opvallend: heel de Drie-eenheid is in dit korte gedeelte aanwezig. De Vader giet uit, door de Zoon, in de Heilige Geest. Wie deze God leert kennen, kan niet anders dan zacht worden voor anderen.

Reflectie

Waar in mijn dagelijks leven verschuift het christen-zijn stilletjes van dankbaarheid naar prestatie, en waar merk ik dat aan?

Tegenover welke concrete persoon valt het mij zwaar om vriendelijk en zachtmoedig te zijn, en wat verandert er als ik mij herinner wat ik zelf ben geweest voor God mij vond?