Het evangelie van Lukas - Uitleg
Inleiding
Een Romeinse arts loopt door de straten van een havenstad, met een schrijftafeltje onder zijn arm. Hij heeft net weer iemand gesproken die Jezus van dichtbij heeft meegemaakt. Misschien een oude vrouw die zich nog herinnert hoe haar dochter genezen werd, misschien een visser die heeft gezien hoe een storm ging liggen. Lukas schrijft alles op, vergelijkt, ordent, controleert. Hij wil dat zijn vriend Theofilus, en daarmee jij en ik, niet zomaar verhalen krijgt, maar betrouwbare zekerheid.
Dat is de geboortegrond van het derde evangelie. Op deze pagina ontdek je waarom Lukas schreef zoals hij schreef, hoe zijn evangelie is opgebouwd, welke thema's de kern raken, en hoe juist dit boek je dichter brengt bij de Jezus die kwam om te zoeken wat verloren was.
De invalshoek van deze uitleg
Lukas wordt vaak het evangelie van de barmhartigheid genoemd, maar dat dekt de lading niet. Op deze pagina lees ik Lukas als het evangelie van de zorgvuldige getuige: een boek geschreven door iemand die geen ooggetuige was, maar die ons juist daardoor laat zien hoe het geloof betrouwbaar wordt doorgegeven. Lukas is geen sprookjesverteller en geen dromer. Hij is onderzoeker, arts, historicus, en bovenal iemand die ontdekt heeft dat de feiten over Jezus de redding zijn van de wereld. Vanuit die hoek lezen we zijn evangelie: feitelijk, pastoraal, en gericht op iedereen die zekerheid zoekt.
Wat zegt de Bijbel over het evangelie van Lukas?
Lukas opent zijn boek met een zin die in de hele Bijbel uniek is. Aangezien velen ondernomen hebben een verslag op te stellen (Lukas 1:1), begint hij, en hij maakt direct duidelijk dat hij geen visioen opschrijft maar onderzoek doet. Hij heeft gesproken met ooggetuigen, hij heeft alles van voren af aan nauwkeurig nagegaan, en hij schrijft het ordelijk op voor een zekere Theofilus. Die proloog, vier verzen lang, is geschreven in het sierlijkste Grieks van het hele Nieuwe Testament. Lukas presenteert zich als serieuze schrijver in de klassieke traditie.
Maar wat hij vervolgens vertelt, breekt door alle klassieke vormen heen. Want het kind dat geboren wordt in Bethlehem is geen keizer, geen filosoof, geen held in de gangbare zin. De engel zegt tegen de herders: heden is voor u geboren de Zaligmaker, in de stad van David; Hij is Christus, de Heere (Lukas 2:11). Drie titels in één zin: Zaligmaker, Christus, Heere. Lukas zet daarmee meteen de toon. Wie dit kind is, raakt elk leven persoonlijk, raakt heel Israël, raakt heel de kosmos.
Door het hele evangelie heen blijft Lukas trouw aan deze dubbele beweging. Hij vertelt over Jezus met historische precisie, en hij vertelt over Jezus met pastorale warmte. Geen ander evangelie heeft zoveel oog voor vrouwen, voor armen, voor buitenstaanders, voor mensen die niet meetelden in de samenleving. Geen ander evangelie bewaart zoveel gelijkenissen die over verloren dingen gaan. En geen ander evangelie laat zo duidelijk zien dat Jezus' missie van begin tot eind gericht was op redding van wie verdwaald was.
Het hart van het boek wordt samengevat door Jezus Zelf in een ontmoeting met een tollenaar. Want de Zoon des mensen is gekomen om te zoeken en zalig te maken wat verloren is (Lukas 19:10). Die zin in het huis van Zachéüs is geen losse uitspraak. Het is het kompas van het hele evangelie. Alles wat Lukas vertelt, van de geboorte in Bethlehem tot de opstanding bij het lege graf, dient deze ene boodschap.
En Lukas vertelt het niet als afstandelijk waarnemer. Hij is zelf zo'n verloren mens geweest die gevonden werd. Daarom doet hij moeite om elk detail te controleren. Een gevonden mens wil niet dat anderen vastlopen op onbetrouwbare verhalen. Hij wil dat ze de waarheid horen en gegrepen worden door dezelfde Christus die hem greep.
De rode draad door de Bijbel
Lukas schrijft als iemand die diep in het Oude Testament thuis is. Hoewel hij waarschijnlijk een heiden van afkomst was, kent hij de Schriften van Israël door en door. Zijn evangelie zit vol verwijzingen naar de profeten, de psalmen en de wet. Het begint zelfs als een Oudtestamentisch verhaal: een oud priesterechtpaar zonder kinderen, een engel in de tempel, een belofte zoals die ooit aan Abraham en Sara werd gedaan. Wie Lukas 1 leest, voelt de overgang van het Oude naar het Nieuwe Testament gebeuren in real time.
De rode draad die Lukas door de Schrift trekt, is dat God altijd dezelfde is. De God die Israël uit Egypte leidde, is de God die nu in Jezus naar de wereld komt. De beloften aan Abraham, David en de profeten worden niet vervangen maar vervuld. Maria zingt over de God die Zijn dienaar Israël heeft aangenomen, indachtig de barmhartigheid die Hij aan Abraham beloofde. Zacharias zingt over de hoorn van zaligheid in het huis van David. Simeon ziet in dit kind het licht voor de heidenen en de heerlijkheid van Israël.
De hele Bijbel is een verhaal over zoeken en gevonden worden.
Die Oudtestamentische lijn loopt door tot het laatste hoofdstuk. Op de weg naar Emmaüs voegt de opgestane Jezus Zich bij twee verslagen reizigers en opent hun ogen voor de Schriften. En Hij begon bij Mozes en al de profeten en legde hun uit wat in al de Schriften over Hem geschreven was. Hun reactie verraadt wat er gebeurde in hun hart: Was ons hart niet brandend in ons, toen Hij onderweg tot ons sprak en voor ons de Schriften opende? (Lukas 24:32). Daar zie je Lukas' overtuiging in actie. Het Oude Testament gaat over Jezus. Wie de Schriften leest zonder Hem te zien, mist het hart van de tekst. Wie de Schriften leest met Hem in het midden, voelt zijn hart branden.
Deze lijn loopt ook door naar wat na Lukas komt. Het boek Handelingen, dat Lukas eveneens schreef, begint precies waar het evangelie eindigt en laat zien hoe de boodschap van Jezus zich verspreidt van Jeruzalem naar Rome. Samen vormen Lukas en Handelingen één doorlopend verhaal over hoe God Zijn reddingsplan uitvoert: eerst in de persoon van Jezus, dan door de kerk in de kracht van de Geest. Daarom is Lukas zo belangrijk in de canon. Hij verbindt het Oude Testament met het Nieuwe, en hij verbindt het leven van Jezus met het leven van de kerk.
Structuur en hoofdthema's
Het evangelie van Lukas is zorgvuldig opgebouwd, precies wat je verwacht van iemand die belooft alles ordelijk op te schrijven. De grote lijn valt uiteen in vier delen. Het eerste deel, hoofdstuk 1 en 2, vertelt over de geboorte en jeugd van Johannes de Doper en Jezus. Hier vind je de bekende kerstverhalen, maar ook de lofzangen van Maria, Zacharias en Simeon. Het tweede deel, hoofdstuk 3 tot en met 9, beschrijft het optreden van Jezus in Galilea: Zijn doop, Zijn verzoeking, Zijn prediking, Zijn wonderen, Zijn keuze van de twaalf, de bergrede in vlakke vorm, en uiteindelijk de verheerlijking op de berg.
Het derde en langste deel, hoofdstuk 9 vers 51 tot en met 19 vers 27, is uniek voor Lukas. Hij noemt het de reis naar Jeruzalem. Jezus zet vastberaden Zijn gezicht naar de stad waar Hij zal lijden, en onderweg onderwijst Hij Zijn discipelen en de menigte. In dit gedeelte staan veel van de meest geliefde gelijkenissen: de barmhartige Samaritaan, de rijke dwaas, de verloren zoon, de rijke man en Lazarus, de farizeeër en de tollenaar. Het vierde en laatste deel, vanaf hoofdstuk 19 vers 28, vertelt over de laatste week in Jeruzalem, de kruisiging, de opstanding en de hemelvaart.
Binnen deze structuur lopen verschillende hoofdthema's. Het eerste is de universaliteit van het evangelie. Jezus is gekomen voor Israël, maar ook voor de heidenen, voor armen, voor vrouwen, voor zondaars, voor Samaritanen, voor tollenaars. Lukas laat zien dat het Koninkrijk de grenzen doorbreekt die mensen optrekken.
Een tweede thema is de plaats van gebed. Bij Lukas bidt Jezus voortdurend: bij Zijn doop, voor Zijn discipelkeuze, op de berg, in Gethsémané, aan het kruis. Lukas leert ons dat het leven van Jezus, en dus ook ons leven met Hem, geweven is in voortdurend gebed.
Een derde thema is de Heilige Geest. Niet alleen in Handelingen, maar al in het evangelie wordt de Geest steeds genoemd. Maria ontvangt door de Geest, Elisabet wordt vervuld met de Geest, Zacharias profeteert door de Geest, Simeon wordt door de Geest geleid. Jezus begint Zijn bediening in de kracht van de Geest. Lukas laat zien dat het werk van God altijd het werk van de Geest is.
Een vierde thema is de omkering van waarden. In Lukas worden de hongerigen verzadigd en de rijken weggezonden. De eersten worden de laatsten en de laatsten de eersten. Wie zichzelf vernedert wordt verhoogd. Het Koninkrijk dat Jezus brengt, draait de logica van deze wereld om.
Belangrijkste verzen uit dit boek
Drie verzen verdienen extra aandacht omdat ze het hart van Lukas openen.
Het eerste is Lukas 2:11. Heden is voor u geboren de Zaligmaker, in de stad van David; Hij is Christus, de Heere. Deze zin tegen de herders is een belijdenis in zaadvorm. Drie titels worden aan het pasgeboren kind toegekend. Zaligmaker betekent Redder, Iemand die mensen uit dodelijke nood haalt. Christus betekent Gezalfde, de beloofde koning uit het geslacht van David. Heere is de naam waarmee in het Oude Testament God Zelf wordt aangeduid. Lukas zegt dus al in hoofdstuk twee dat dit kind Redder, Koning en God is. Alles wat daarna komt in zijn evangelie, vult deze drie titels in.
Het tweede is Lukas 15:11. En Hij zei: Een zeker mens had twee zonen. Met deze simpele zin opent de bekendste gelijkenis van de Bijbel. De gelijkenis van de verloren zoon, of liever, de gelijkenis van de wachtende vader. Lukas plaatst deze gelijkenis in een reeks van drie: het verloren schaap, de verloren penning, de verloren zoon. De climax ligt bij de vader die zijn jongste ziet aankomen, hem tegemoet rent, hem omhelst en kust voordat het zoontje zijn voorbereide tekst kan afmaken. En de gelijkenis sluit niet met de jongste in het feestelijke gewaad, maar met de oudste buiten in het donker, terwijl de vader hem smeekt binnen te komen. Lukas laat hier zien wie God is en wie wij zijn, en hij laat de uitkomst open. Kom jij ook binnen?
Het derde is Lukas 19:10. Want de Zoon des mensen is gekomen om te zoeken en zalig te maken wat verloren is. Deze zin valt in het huis van Zachéüs, een rijke tollenaar die door iedereen veracht werd. Jezus nodigt Zichzelf bij hem uit, en daar in dat huis valt het woord dat het hele evangelie samenvat. Jezus is niet gekomen om de gezonden te helpen maar de zieken te genezen. Niet om de rechtvaardigen te bevestigen maar om zondaars te roepen. Niet om de gevondenen te knuffelen maar om verlorenen te zoeken. Dit vers is het missiestatement van Jezus en daarmee van Zijn kerk.
De Spiegel
Misschien lees je dit en denk je: mooi boek, indrukwekkende verhalen, knappe schrijver. En dan klap je deze pagina dicht en ga je terug naar je werk. Maar Lukas laat dat niet toe. Hij schreef niet voor lezers die op afstand blijven. Hij schreef voor Theofilus, en hij schrijft voor jou.
De vraag van Lukas is concreet. Geloof jij dat dit kind in Bethlehem werkelijk de Zaligmaker is, ook van jou? Niet alleen van mensen in het algemeen, maar van jou persoonlijk, met je geschiedenis, je verslavingen, je geheimen, je angsten om geld, je vermoeidheid, je relatieproblemen, je twijfels over de toekomst? Lukas schrijft een evangelie waarin tollenaars en prostituees, melaatsen en bezetenen, Romeinse soldaten en arme weduwen door Jezus worden aangeraakt. Niemand valt buiten Zijn bereik. Maar je moet je wel laten zoeken.
De verloren zoon kwam pas tot zichzelf toen hij tussen de varkens zat. Zachéüs kwam pas naar beneden toen Jezus omhoog keek. De Emmaüsgangers begrepen pas wie Hij was toen Hij het brood brak. In elk geval moest er iets doorbroken worden: trots, afstand, blindheid. Wat moet er bij jou doorbroken worden? Welk verhaal vertel je jezelf om Jezus op afstand te houden? Is het de illusie dat je het zelf wel redt? De gedachte dat je te ver heen bent? De woede van de oudste broer die nooit feestte?
Lukas schreef opdat je zekerheid zou krijgen. Niet de zekerheid van iemand die alles weet, maar de zekerheid van iemand die gevonden is. Laat je vinden.
Voor kinderen uitgelegd
Lukas is voor kinderen het evangelie van de verhalen die je nooit vergeet. De engel bij Maria, de herders in het veld, de baby in de kribbe, de jongen Jezus in de tempel, de vader die naar zijn zoon rent, de kleine man in de boom. Lukas vertelt zo dat kinderen het kunnen zien voor zich.
Aan een kind kun je uitleggen dat Lukas een dokter was die nooit zelf met Jezus heeft gewandeld, maar die wel met heel veel mensen praatte die Jezus kenden. Hij schreef alles netjes op, zoals een dokter ook een dossier maakt, zodat we precies kunnen weten wie Jezus was en wat Hij deed. Het mooiste van Lukas is dat hij steeds laat zien dat Jezus juist kwam voor mensen die anderen vergaten: arme mensen, zieke mensen, kinderen, mensen die fouten hadden gemaakt. Bij Jezus is iedereen welkom.
Op Doorgroeien zijn er aparte kinderuitleg-pagina's voor verschillende leeftijden. Voor peuters van drie tot zes jaar is er een eenvoudige vertelling met plaatjes en korte zinnen. Voor basisschoolkinderen van zeven tot twaalf jaar zijn er uitgewerkte uitleg-pagina's met vragen om over door te praten. Voor tieners vanaf twaalf jaar zijn er verdiepende artikelen die ingaan op vragen die zij zelf stellen, zoals waarom Lukas anders schrijft dan Matteüs of hoe je weet dat deze verhalen echt gebeurd zijn.
Veelgestelde vragen
Wie heeft het evangelie van Lukas geschreven?
De traditie schrijft dit evangelie toe aan Lukas, een arts uit het reisgezelschap van Paulus. In Kolossenzen 4:14 noemt Paulus hem Lukas, de geliefde geneesheer, en in 2 Timoteüs 4:11 staat dat alleen Lukas nog bij hem is. Lukas was waarschijnlijk een heiden van afkomst, mogelijk uit Antiochië, en hij was zelf geen ooggetuige van Jezus' leven. Hij baseerde zijn evangelie op gesprekken met ooggetuigen en op bestaande bronnen. De vroege kerkvaders, zoals Irenaeüs en het Muratorische fragment, bevestigen unaniem dat Lukas de auteur is.
Wanneer is het evangelie van Lukas geschreven?
Over de datering bestaat discussie, maar de meeste orthodoxe uitleggers plaatsen het evangelie tussen 60 en 80 na Christus. Een vroege datering rond 62 na Christus is aannemelijk omdat het boek Handelingen, het vervolg op het evangelie, eindigt terwijl Paulus nog gevangen zit in Rome. Lukas zou Handelingen niet zo abrupt hebben beëindigd als Paulus al was vrijgelaten of geëxecuteerd. Dat betekent dat het evangelie er kort daarvoor moet zijn geweest. Anderen wijzen op verwijzingen naar de val van Jeruzalem en dateren het na 70 na Christus.
Voor wie schreef Lukas zijn evangelie?
Lukas richt zijn evangelie aan een zekere Theofilus, wat letterlijk vriend van God betekent. Of dit een specifieke persoon was, mogelijk een Romeinse ambtenaar of beschermheer, of een symbolische naam voor elke gelovige, is niet zeker. Wat wel duidelijk is, is dat Lukas schrijft voor een breder publiek van heidenen die belangstelling hebben voor het evangelie. Zijn zorgvuldige Griekse stijl, zijn verklaringen van Joodse gebruiken, en zijn nadruk op de universaliteit van het heil wijzen op een niet-Joods, Grieks-Romeins lezerspubliek.
Wat is het verschil tussen Lukas en de andere evangeliën?
Lukas, Matteüs en Markus worden samen de synoptische evangeliën genoemd omdat ze veel materiaal delen. Toch heeft Lukas een eigen karakter. Hij heeft de meeste aandacht voor gebed, voor de Heilige Geest, voor vrouwen, voor armen en voor buitenstaanders. Hij heeft uniek materiaal zoals de verloren zoon, de barmhartige Samaritaan, Zachéüs en de Emmaüsgangers. Hij schrijft het meest literaire Grieks van de vier en presenteert zich uitdrukkelijk als historicus. Johannes verschilt veel meer en focust op zeven tekenen en lange toespraken van Jezus.
Waarom begint Lukas met een proloog?
Lukas opent met vier verzen in klassiek Grieks waarin hij zijn doel en methode uitlegt. Dat is uniek in de evangeliën. Hij volgt daarmee de conventie van Griekse historici zoals Thucydides. Door deze proloog plaatst hij zijn werk in de traditie van betrouwbare geschiedschrijving en maakt hij duidelijk dat hij ooggetuigen heeft geraadpleegd en alles ordelijk heeft onderzocht. Voor Theofilus en voor ons betekent dit dat we mogen weten dat het evangelie geen mythe is, maar het resultaat van zorgvuldig vastleggen van wat werkelijk gebeurd is.
Wat is het centrale thema van het evangelie van Lukas?
Het centrale thema is samengevat in Lukas 19 vers 10: de Zoon des mensen is gekomen om te zoeken en zalig te maken wat verloren is. Lukas laat door zijn hele evangelie zien dat Jezus de Redder is voor wie niet gered kan worden door eigen kracht. Hij komt naar tollenaars, prostituees, melaatsen, Samaritanen, vrouwen en kinderen. Hij doorbreekt grenzen die mensen optrekken. Dit thema krijgt vorm in de gelijkenissen, in de ontmoetingen, in de wonderen en uiteindelijk in het kruis en de opstanding waarin de redding voltooid wordt.
Wat betekent het dat Lukas een arts was?
Paulus noemt Lukas een geliefde geneesheer, en dat detail kleurt zijn evangelie. Lukas heeft oog voor lichamelijke nood en beschrijft genezingen vaak met medisch precieze taal. Hij gebruikt termen die in oude medische geschriften voorkomen. Maar belangrijker dan zijn vakgebied is zijn houding. Als arts is hij gewend om symptomen te beschrijven, oorzaken te onderzoeken en zorgvuldig te luisteren naar patiënten. Diezelfde houding brengt hij mee in zijn schrijven over Jezus. Hij is een waarnemer die niets aan het toeval overlaat en die zoekt naar de werkelijke genezing van de mens.
Hoe past het evangelie van Lukas in de canon?
Lukas vormt samen met Handelingen één tweedelig werk, ongeveer een kwart van het hele Nieuwe Testament. Het verbindt het Oude Testament met het Nieuwe doordat het opent in de sfeer van de tempel en de oude beloften, en het verbindt het leven van Jezus met het leven van de kerk doordat Handelingen het verhaal voortzet. Binnen de vier evangeliën biedt Lukas de meest universele blik. Hij laat zien dat het evangelie dat in Israël geworteld is, bedoeld is voor alle volken. Daarmee bereidt hij de zending door Paulus voor.
Waarom staan er zoveel gelijkenissen in Lukas?
Lukas bewaart meer gelijkenissen dan welk ander evangelie ook, en veel ervan komen alleen bij hem voor. Gelijkenissen passen bij zijn pastorale aanpak: ze raken het hart via beelden uit het dagelijks leven. Een gelijkenis dwingt de luisteraar tot een keuze. Je kunt hem niet aanhoren en neutraal blijven. Lukas wil dat zijn lezers niet alleen feiten verzamelen, maar zich laten meenemen in een verhaal dat hun eigen verhaal raakt. De verloren zoon, de barmhartige Samaritaan en de farizeeër en tollenaar zijn niet alleen onderwijs, maar spiegels.
Wat is de boodschap van Lukas voor vandaag?
De boodschap van Lukas is dat Jezus nog steeds zoekt wat verloren is. Geen mens valt buiten Zijn bereik. Tegelijk roept Lukas op tot zekerheid. Het evangelie is geen vaag gevoel maar berust op historische feiten die door ooggetuigen zijn doorgegeven. Voor wie twijfelt geeft Lukas grond onder de voeten. Voor wie zich verloren voelt geeft Lukas hoop. Voor wie zelfgenoegzaam is geeft Lukas een schok, want het Koninkrijk draait de waarden om. Lees Lukas en je ontmoet een Jezus die nabij is, betrouwbaar is, en niet rust voor Hij jou gevonden heeft.
Tot slot
Lukas schreef niet als ooggetuige maar als zorgvuldige onderzoeker, en juist daarom kan hij ons leren wat geloven betekent als je Jezus niet zelf hebt gezien. Hij ging op zoek, hij sprak met mensen, hij controleerde, hij ordende, en hij schreef het op zodat anderen na hem zekerheid zouden krijgen. Die zekerheid is geen kwestie van alles bewijzen, maar van vertrouwen in het getuigenis van hen die het hebben gezien en gehoord. Daarom past dit evangelie zo goed bij ons. Ook wij hebben Jezus niet met onze ogen gezien. Ook wij staan in een lange keten van getuigen die het hebben doorgegeven.
De vraag is wat je doet met wat Lukas je vertelt. Sla zijn evangelie nog eens open en lees het in een paar zittingen door. Let op de gebeden van Jezus, op de vrouwen om Hem heen, op de gelijkenissen over verloren dingen, en op de momenten waarop harten gaan branden bij het horen van de Schrift. Vraag onderweg: Heer, laat U ook door mij vinden? Dan ontdek je dat Lukas niet alleen een evangelie heeft geschreven over een Redder van toen, maar over een Redder die nu nog komt zoeken.