Exodus 3:14

De Tekst

Mozes staat bij de brandende braamstruik en vraagt wat hij moet zeggen als het volk vraagt welke God hem stuurt. Het antwoord komt onverwacht en raadselachtig: "IK BEN DIE IK BEN." En vervolgens: zeg tegen hen dat IK BEN je gezonden heeft. Geen titel, geen stamboom, geen positionering ten opzichte van andere goden. Alleen een Naam die tegelijk een werkwoord is.

De Kern

Hier opent God iets van zichzelf wat tot dan toe verborgen bleef. Aan Abraham en Jakob had Hij zich bekendgemaakt als de God die belooft en meegaat, maar zijn eigen Naam hield Hij achter. Nu, op het moment dat Hij een volk uit de slavernij gaat halen, geeft Hij die prijs. En de Naam zelf weigert ingekaderd te worden. "IK BEN DIE IK BEN" betekent: ik ben niet te definiëren door iets buiten mijzelf. Ik besta niet zoals jullie bestaan, afhankelijk van ouders, voedsel, omstandigheden. Ik ben er, eenvoudigweg, voluit, voor altijd. En tegelijk: ik ben er voor jullie. De Naam is geen filosofische abstractie maar een belofte van aanwezigheid in de bevrijding.

De Rode Draad

Vijftien eeuwen later staat een rabbi uit Nazareth in de tempel en zegt: "Voordat Abraham er was, ben Ik" (Johannes 8:58). De omstanders pakken stenen, want ze horen precies wat Hij zegt. Hij neemt de Naam uit Exodus 3 op zijn lippen en past die op zichzelf toe. Door heel het Johannesevangelie heen klinkt het door: ik ben het brood, het licht, de deur, de goede herder, de weg, de opstanding. Telkens diezelfde formule, telkens dat zelfde "IK BEN". Wie Jezus is, valt niet los te denken van wie zich aan Mozes bekendmaakte bij de struik. De God die zegt "Ik heb het lijden van mijn volk gezien" wordt in Christus zelf de bevrijder die afdaalt, niet meer in vuur maar in vlees.

De Spiegel

Wij houden van goden die we kunnen plaatsen. Een god die past bij onze politieke voorkeur, onze emotionele behoeften, ons levensgevoel. We willen weten waar Hij voor staat zodat we weten of Hij voor ons is. Maar deze Naam weigert in te voegen. IK BEN DIE IK BEN betekent ook: ik ben niet wie jij dacht dat ik was. Hij is niet de god van je opvoeding, niet de god van je teleurstelling, niet de god die je je als jongere voorstelde. Hij is. Punt. En tegelijk is dit een geweldige troost wanneer alles om je heen wegvalt: een diagnose, een huwelijk dat scheurt, een kind dat de weg kwijtraakt. Waar jouw bestaan rammelt, staat zijn IK BEN nog overeind. Hij is er als jij er niet meer doorheen komt.

Het Detail

Het Hebreeuwse "ehyeh asher ehyeh" laat zich ook vertalen als "Ik zal zijn die ik zal zijn." Het werkwoord wijst niet alleen naar het heden maar opent zich naar de toekomst. Daarmee zegt God niet zozeer "denk niet na over mijn essentie" als wel "wacht maar af wie ik blijken te zijn." De Naam is een belofte met open einde. Mozes krijgt geen statisch portret mee, maar een uitnodiging: ga, en je zult ontdekken wie ik ben terwijl ik mijn volk uitleid. Wat in Egypte begint bij de plagen, gaat door bij de Schelfzee, in de woestijn, op Sinaï, en vindt zijn diepste invulling pas bij een ander hout, buiten Jeruzalem.

De Intertekst

Openbaring 1:8 legt de boog rond: "Ik ben de Alfa en de Omega, het Begin en het Einde, zegt de Heere, Die is en Die was en Die komt." Drie tijden tegelijk, precies de rekbaarheid die "ehyeh" al toonde. En in Filippenzen 2 hoor je hoe de IK BEN zich ontledigt, de gestalte van een slaaf aanneemt, en juist daarom van de Vader "de Naam boven alle naam" ontvangt. De Naam die bij de braamstruik werd uitgesproken, wordt uiteindelijk toegekend aan de gekruisigde. Wie wil weten wie IK BEN is, moet niet alleen naar Sinaï kijken, maar naar Golgota.

Context

Mozes is een tachtigjarige vluchteling, getrouwd met een Midianitische, hoedt schapen van zijn schoonvader. Een mislukte prins, een gebroken bevrijder. Achter hem ligt veertig jaar woestijn. In Egypte zuchten zijn volksgenoten onder een farao die zichzelf als god vereerd ziet. In zo'n wereld telt elke naam: kennen wie de goden zijn betekent macht hebben. Dat God zijn Naam geeft is dus geen vrijblijvende informatie maar een intieme uitlevering. Tegelijk geeft Hij een Naam die niet te manipuleren valt. Geen tovermiddel, geen handvat. Alleen een belofte: ik ga mee, ik zal blijken wie ik ben in wat ik doe.

Reflectie

Welke god heb jij stilletjes voor de IK BEN in de plaats gezet, een god die beter bij jouw voorkeuren past?

Waar in jouw leven wacht je nog op de invulling van "Ik zal zijn die ik zal zijn", op wie God blijkt te zijn in een situatie die nog niet klaar is?