Genesis 21

De Tekst

Sara baart Izak, het lachen van Abraham wordt eindelijk werkelijkheid. Maar het feest van het spenen wordt verstoord: Ismaël lacht ook, en dat lachen kost hem zijn plek. Hagar en haar zoon worden de woestijn ingestuurd met brood en een zak water. Wanneer het water op is en Hagar haar kind onder een struik legt om niet te hoeven zien hoe hij sterft, opent God haar ogen voor een waterput. Het hoofdstuk eindigt met een verbond tussen Abraham en Abimelech rond een put in Berseba.

De Kern

Dit hoofdstuk draait om twee zonen, twee moeders, en één belofte die niet bij beiden tegelijk kan landen. God houdt woord aan Abraham, maar dat houden van woord betekent ook scheiding, pijn, en een huilende jongen in de woestijn. De tekst weigert ons een schoon verhaal. Sara lacht eerst van ongeloof, dan van vreugde, en uiteindelijk blijkt haar lachen hard te kunnen worden tegen Hagar. En toch: God laat Hagar niet vallen. Hij hoort de jongen waar hij ligt. De belofte aan Abraham sluit Ismaël niet uit van Gods zorg, alleen van de bijzondere lijn waarlangs het verbond verder loopt. Verkiezing is hier geen wreedheid; het is ook geen vrijbrief om wreed te zijn.

De Rode Draad

Izak is de zoon van de belofte, geboren tegen de natuur in, want Sara was te oud. Daarmee zet Genesis 21 een patroon neer dat de hele Schrift door blijft echoën: God werkt zijn heil uit waar mensen geen mogelijkheden meer zien. Hanna's gebed om Samuel, Elisabet die Johannes draagt, Maria die ja zegt op het onmogelijke, het zijn allemaal variaties op dit thema. Paulus pakt Izak en Ismaël later op in Galaten 4 en leest ze als twee manieren om kind van Abraham te zijn: door het vlees of door de belofte. Christus is de uiteindelijke zoon van de belofte, geboren waar geen man aan te pas kwam, en in Hem worden ook de Hagars en Ismaëls van deze wereld ingesloten.

De Spiegel

Er zit iets ongemakkelijks in dit hoofdstuk dat je niet wegpoetst. Sara wil Hagar weg, en God zegt tegen Abraham: luister naar haar. Wij hebben allemaal momenten waarop ons gelijk samenvalt met ons eigenbelang, en waarop we onszelf wijsmaken dat dit Gods stem is. Maar misschien raakt deze tekst je ergens anders: ben je een Hagar geweest, weggestuurd uit een gemeente, een gezin, een vriendschap, met een kind aan je hand en een lege waterzak? De tekst zegt dat God hoort. Niet dat Hij de pijn ongedaan maakt of de wegstuurders alsnog terugfluit. Hij opent ogen voor een put die er al was. Dat is schraler dan we soms willen, en tegelijk genoeg om verder te gaan.

Het Profiel

De eerste hoorders waren Israëlieten die wisten dat Ismaël de stamvader was van woestijnvolken aan hun grenzen. Dit verhaal verklaart waarom: hun broedervolken stammen af van Abraham, maar niet via de belofte. Voor hen was het ook een verhaal over identiteit. Zij waren het kleine, onwaarschijnlijke nageslacht, niet de grote massa. En tegelijk leerden ze: God hoort ook de andere zoon. Berseba, de put van de eed, lag in hun zuidelijke grensland. Wanneer ze die naam hoorden, dachten ze niet alleen aan Abraham en Abimelech, maar aan een hele geschiedenis van putten, verdragen en grenzen, waar je voortdurend moest onderhandelen om water en ruimte.

Het Detail

Let op het woord lachen, dat in dit hoofdstuk drie keer anders klinkt. Izak betekent hij lacht. Sara zegt: God heeft mij doen lachen, ieder die het hoort zal met mij lachen. En dan, in vers 9: Sara zag de zoon van Hagar lachen. Dezelfde stam, maar nu vertaald als spotten of plagen. Het Hebreeuws laat in het midden of het kwaadaardig was of gewoon kinderlijk meelachen op het feest van een ander. Misschien is dat juist de pointe: Sara hoort in Ismaëls lachen iets wat alleen van Izak mag zijn. Het lachen van de belofte verdraagt geen mede-lacher. Dat is pijnlijk en menselijk, en het toont hoe verkiezing kan ontaarden in jaloersheid zodra wij haar in handen nemen.

De Intertekst

De woestijnscène in vers 14 tot 19 leest als een eerste versie van wat Israël later zelf zal overkomen: een volk in de woestijn, water op, doodsangst, en dan opent God een bron. Hagar is hier in zekere zin proto-Israël. Tegelijk is er een schurend contrast met Genesis 22, het volgende hoofdstuk: daar moet Abraham zijn andere zoon offeren. Twee keer een vader die zijn kind dreigt te verliezen, twee keer een engel die op het laatste moment ingrijpt, twee keer wordt gezegd dat hij een groot volk zal worden. Hagar en Abraham zijn in hun verlies aan elkaar gelijk, voor God. En in Galaten 4:28 zegt Paulus dan: u, broeders, bent kinderen van de belofte, zoals Izak. Wij staan in die lijn, niet door bloed, maar door genade.

Reflectie

Waar in jouw leven heb je het lachen van een ander niet kunnen verdragen, omdat je dacht dat het van jou moest zijn?

Wanneer was jij Hagar onder de struik, en welke put bleek er, achteraf, al de hele tijd te zijn?