Jeremia 17

De Tekst

Jeremia 17 opent met een verbijsterend beeld: de zonde van Juda is met een ijzeren stift, met een diamanten punt, gegrift in de tafel van hun hart en op de hoornen van hun altaren. Daarna volgt de bekende tweedeling tussen de mens die op mensen vertrouwt en verdort als een struik in de woestijn, en de mens die op de HEERE vertrouwt en wordt als een boom aan het water. Het hoofdstuk eindigt met een oproep de sabbat te heiligen, en met Jeremia zelf die klaagt en pleit voor Gods aangezicht.

De Kern

"Arglistig is het hart, boven alles, ja, ongeneeslijk is het, wie zal het kennen?" Dat is de zin waar dit hoofdstuk om draait. Voor Jeremia zit de crisis niet in de politiek, niet eens in de afgoderij op de heuveltoppen, maar dieper: in het hart dat zich niet laat ontcijferen, ook niet door zichzelf. God zegt daarna: "Ik, de HEERE, doorgrond het hart." Daar staat alles op scherp. Er is Eén die dieper in ons kijkt dan wijzelf, en dat is tegelijk bedreigend en bevrijdend. Bedreigend, omdat er niets verborgen blijft. Bevrijdend, omdat wij de laatste oordelaars van onszelf niet hoeven te zijn, en ook niet kunnen zijn.

De Rode Draad

De ingegrifte zonde op het hart roept om een ander schrift op datzelfde hart. Jeremia zelf zal er later, in hoofdstuk 31, over spreken: God zal zijn wet in hun binnenste geven en die op hun hart schrijven. Wat hier met diamanten punt is ingekerfd, moet worden overschreven. Het Nieuwe Testament noemt dat het werk van de Geest, die op de tafels van het hart schrijft wat geen menselijke inspanning erop kan graveren. En de boom aan het water, geworteld waar de droogte hem niet raakt, wijst vooruit naar wat Psalm 1 al bezong en wat in Christus zijn diepste vorm krijgt: een leven dat vrucht draagt omdat het uit een andere bron drinkt dan de omstandigheden.

De Spiegel

Waarop vertrouw je als de bank een brief stuurt, als de uitslag tegenvalt, als je kind niet meer belt? Jeremia stelt geen theoretische vraag. Hij zegt: de mens die zijn kracht stelt in vlees, wordt als een kale struik in de steppe, en hij merkt niet eens wanneer het goede komt. Dat laatste is het scherpst. Wantrouwen maakt blind voor zegen. Je kunt zo gewend raken aan zelfredzaamheid, aan het draaiend houden van je eigen wereldje, dat je regen ziet vallen en niet vochtig wordt. En dan is er die vraag over het hart. Ken jij jezelf? Of leef je met een versie van jezelf die je zelf hebt geredigeerd, netjes bijgewerkt, met de scherpe kantjes eraf?

Context

Jeremia profeteert in de laatste decennia voor de val van Jeruzalem in 587 v.Chr. De tempel staat nog, de eredienst draait, maar op de heuvels rondom worden ook andere goden geëerd, en het vertrouwen van het volk ligt bij politieke bondgenootschappen met Egypte of Assyrië. De hoornen van de altaren, plekken waar het bloed van het offer werd aangebracht als teken van verzoening, zijn tegelijk plaatsen waar de zonde is ingekerfd. Dat is de tragiek: precies daar waar men verzoening zocht, staat de aanklacht geschreven. En over de sabbat spreekt Jeremia in een tijd waarin handel doorging alsof de dag van rust niet bestond, alsof God niet bestond.

De Hoofdpersoon

God is hier de ondervrager en de kenner van het hart, maar ook de belovende. Hij spreekt met de directheid van iemand die niet meer met omtrekkende bewegingen wil bezig zijn. En toch, in de klacht van Jeremia aan het eind van het hoofdstuk, zien we hoe deze God zich laat aanroepen. Jeremia zegt: "Genees mij, HEERE, en ik zal genezen zijn." Hetzelfde woord "ongeneeslijk" dat op het hart werd toegepast, wordt hier omgedraaid in een gebed. Wat de mens niet aan zichzelf kan doen, kan hij vragen. Dat is de openingssleutel van dit hoofdstuk. De God die het hart doorgrondt, is dezelfde God die het kan genezen.

De Intertekst

Psalm 1 loopt onder dit hoofdstuk door, bijna zin voor zin: de mens als boom, geplant aan waterstromen, die zijn vrucht geeft op zijn tijd. Waar de psalm zingt, waarschuwt Jeremia. En 2 Korinthe 3 pakt de graveerbeelden op: geen letters in steen meer, maar de Geest schrijft op tafels van vlees, op harten. Tussen deze teksten spant zich de vraag van heel de Schrift: wie of wat schrijft op jouw hart, en met welke stift?

Reflectie

Waar in mijn leven merk ik dat ik "het goede niet zie als het komt", omdat ik gewend ben op eigen kracht te varen?

Als God vandaag mijn hart doorgrondt, wat vindt Hij dan wat ik voor mezelf verborgen houd, en durf ik Hem te vragen het te genezen?