Jeremia 9

De Tekst

Jeremia barst los in tranen om een volk dat hem niet meer hoort. Hij wil weg, een hut in de woestijn, alles liever dan deze stad vol leugenaars. God zelf spreekt erdoorheen: hun tong is een gespannen boog, ze schieten bedrog als pijlen. Daarom komt het oordeel, klaagvrouwen moeten geroepen worden, de dood klimt door de vensters naar binnen. En aan het slot een opmerkelijke wending: laat wie roemt, roemen in dit, dat hij Mij kent.

De Kern

Dit hoofdstuk legt een diagnose. Niet de Babyloniërs zijn het diepste probleem van Juda, maar het leugenachtige hart van Gods eigen volk. Jeremia gebruikt het woord bedrog (mirma) als een refrein: broer bedriegt broer, vriend gaat met laster rond, ze hebben hun tong geleerd om leugens te spreken. Het verbond is niet gebroken door één grote zonde, maar door duizend kleine verdraaiingen van de waarheid in het alledaagse spreken. En daarachter ligt iets diepers: ze kennen Mij niet, zegt de HEERE. Het oordeel komt niet uit grilligheid voort maar uit de logica van een relatie die van één kant is opgezegd. Wie God niet kent, kent uiteindelijk ook zijn naaste niet meer.

De Rode Draad

Het slot van Jeremia 9 wordt door Paulus tweemaal aangehaald, in 1 Korinthe 1 en in 2 Korinthe 10: "Wie roemt, laat hij roemen in de Heere." Paulus pakt precies dat draadje op, de enige toegestane roem is het kennen van God. Maar wat bij Jeremia nog een wijsheidsspreuk lijkt, krijgt bij Paulus een naam: dit kennen gebeurt in het gezicht van Christus. Daarmee wordt Jeremia's klacht ("ze kennen Mij niet") het probleem dat het evangelie beantwoordt. Christus is de Mens die de Vader wel kent en deelt, en die door zijn Geest harten geeft die God leren kennen, zoals Jeremia 31 dat even later belooft in de tekst van het nieuwe verbond.

De Spiegel

Het schurende van dit hoofdstuk is dat de zonden zo gewoon zijn. Geen tempelmoord, geen openlijke afgoderij in dit gedeelte, maar liegen, lasteren, een collega ondermijnen, een waarheid net iets verdraaien zodat je beter uitkomt. Jeremia zegt: dit is wat een verbond stuk maakt. Wij denken vaak dat ons geloofsleven gemeten wordt aan onze hoogtepunten, de retraite, de doop, het gebed in nood. Jeremia meet aan iets anders: wat doet jouw tong tussen ontbijt en avondeten? Welke versie van het verhaal vertel je over je zus, je baas, die buurman? En als je eerlijk bent, hoeveel daarvan zou je kunnen herhalen als zij meeluisterden?

Het Profiel

Jeremia spreekt tot een Jeruzalem dat zichzelf nog veilig waant. De tempel staat er, de stad heeft muren, de priesters bedienen het altaar. Religieus gezien klopt alles. Daarom is zijn boodschap zo onverdraaglijk: hij zegt dat de buitenkant niets meer betekent omdat de binnenkant rot is. Het beeld van klaagvrouwen die geleerd moeten worden om hun dochters het rouwlied te onderwijzen, is gruwelijk concreet. In een eercultuur waarin de eigen stad het centrum van Gods aanwezigheid was, klonk Jeremia's "verlaat Jeruzalem" als landverraad. Zijn hoorders moesten kiezen: geloven we de profeet die zegt dat God ons verlaat, of de tempelpriesters die zeggen dat alles goed komt?

Het Detail

Let op vers 23 en 24, de drie soorten roem die God afwijst: wijsheid, kracht, rijkdom. Dat is geen willekeurig lijstje. Het zijn de drie pijlers waarop elke samenleving rust en waarop elk mensenleven probeert te steunen. De wijze (de intellectueel, de adviseur), de sterke (de krijger, de leider), de rijke (de handelaar, de eigenaar). Jeremia haalt onder alle drie de stoelpoten weg. Niet omdat wijsheid, kracht en rijkdom op zich verkeerd zijn, maar omdat ze nooit het fundament van je identiteit kunnen dragen. Alleen het kennen van de HEERE die goedertierenheid, recht en gerechtigheid doet op de aarde, dat houdt stand wanneer Babel komt. Of welke Babel dan ook.

De Intertekst

De echo van Jeremia 9 klinkt door tot in Jakobus 3, waar de tong een vuur heet dat een heel bos in brand zet, opnieuw met dezelfde verbazing dat zegen en vloek uit dezelfde mond komen. En de belofte achter de klacht ("ze kennen Mij niet") wordt opgepakt in Jeremia 31 zelf: "zij allen zullen Mij kennen, van hun kleinste tot hun grootste toe." Wat hoofdstuk 9 als wond openlegt, belooft hoofdstuk 31 als genezing. Daartussen ligt het kruis, waar de leugenachtige tong van de mensheid haar uiterste vorm vond ("kruisig Hem") en waar God toch zijn naam waar maakte: goedertierenheid, recht, gerechtigheid.

Reflectie

Welke kleine bedrogjes in jouw spreken zijn zo gewoon geworden dat je ze niet meer als bedrog herkent?

Waarin roem je werkelijk, gemeten aan waar je gedachten naartoe gaan als je 's nachts wakker ligt?