Jesaja 10

De Tekst

Jesaja 10 opent met een vlijmscherpe aanklacht tegen rechters en wetgevers die de armen uitpersen door onrechtvaardige wetten. Dan verschuift het beeld: Assyrië, de wereldmacht die Juda bedreigt, blijkt in Gods hand niet meer dan een stok waarmee Hij zijn eigen volk tuchtigt. Maar de stok wordt hoogmoedig, alsof hij zichzelf zwaait, en zal daarom zelf gebroken worden. Het hoofdstuk eindigt met de belofte dat een overblijfsel van Israël terugkeert en dat het Assyrische leger valt zoals ceders van de Libanon vallen onder de bijl.

Context

Stel je Jeruzalem voor rond 701 voor Christus. De heuvels van Juda liggen open onder een harde zon, en vanuit het noorden komen berichten die alle gesprekken verstommen: Assyrische legers hebben Samaria verwoest, de tien stammen weggevoerd, en trekken nu zuidwaarts. Sanherib is geen naam meer, maar een schaduw over elke maaltijd. Assyrische oorlogsvoering was berucht: gevilde vijanden, torens van schedels, hele bevolkingen ontworteld en herplant in vreemd land. De reliëfs die archeologen later opgroeven laten zien hoe zij hun wreedheid trots in steen hakten. Ondertussen sluiten de rijken van Jeruzalem hun landdeals, kopen weduwen uit, herschrijven regelingen zodat de wees geen erfdeel meer heeft. Jesaja spreekt in een stad waar mensen bidden om verlossing van Assyrië, terwijl ze zelf hun eigen armen kapotmaken.

De Kern

De schok van dit hoofdstuk zit in de dubbele richting van Gods toorn. Hij is boos op zijn eigen volk om het onrecht dat ze normaal zijn gaan vinden, en Hij gebruikt Assyrië als tuchtroede. Maar tegelijk is Hij boos op Assyrië, juist omdat die roede denkt dat hij zelf de hand is. "Zal een bijl zich beroemen tegen wie ermee hakt?" (vers 15). Hier zit een theologisch inzicht dat je adem beneemt: God kan een goddeloze macht inzetten voor zijn doel, zonder die macht daarmee vrij te pleiten. Instrument zijn in Gods hand is geen alibi. Wie meent zelfstandig groot te zijn, wordt gebroken. God is soeverein tot in de bewegingen van tirannen, en toch rekent Hij ieder af op wat hij wilde.

De Rode Draad

Het beeld van een overblijfsel dat terugkeert (vers 20-22) is een van de sterkste draden door de hele Schrift. Paulus citeert deze verzen letterlijk in Romeinen 9 om te laten zien dat God door alle geschiedenis heen een kleine, gelouterde groep bewaart, en dat die uiteindelijk uitkomt bij Christus en wie Hem aanhangen. En de bijl aan de wortel van de bomen (vers 33-34) klinkt door in Johannes de Doper, die dat beeld oppakt om te zeggen dat het oordeel opnieuw op komst is, ook voor wie zich veilig waant achter afkomst en religie. Wat hier begint als een oordeelswoord over Assyrië, wordt een patroon: God fnuikt hoogmoed en bewaart een rest die op Hem alleen leunt.

De Spiegel

Lees vers 1 en 2 nog eens langzaam. Wet die onrecht vastlegt. Regels die de arme uitsluiten. Herken je iets? Niet in de anderen, in jezelf. In hoe je onderhandelt over salaris terwijl je weet dat de schoonmakers in hetzelfde gebouw nauwelijks rondkomen. In hoe je meestemt met beleid dat jouw hypotheekrente beschermt en de huurder wegdrukt. Jesaja spreekt niet tot beulen maar tot nette burgers die het systeem in hun voordeel hebben ingericht en dat rechtvaardig noemen. En dan vers 15: de bijl die zich beroemt. Hoe vaak schrijf je jezelf toe wat aan je gegeven is? Je gezondheid, je verstand, je opvoeding, je netwerk. De hoogmoed van Assyrië zit dichter bij je dan je denkt, alleen kleiner geschaald.

De Hoofdpersoon

De koning van Assyrië, zoals Jesaja hem tekent, is een studie in geestelijke blindheid. Hij somt zijn overwinningen op als een handelaar zijn voorraad: Kalno, Karchemis, Hamath, Samaria. Hij ziet alleen zijn eigen hand, zijn eigen strategie, zijn eigen goden die blijkbaar sterker zijn dan die van de veroverde volken. Er is geen ruimte voor twijfel, geen moment van vertraging, geen besef dat hij bewogen wordt. Dat is wat hoogmoed doet: het vernauwt het gezichtsveld tot alleen jezelf. God noemt hem "de roede van mijn toorn" (vers 5), en de tragiek is dat de roede dat nooit doorheeft, ook niet als hij breekt.

De Vraag

Blijft die vraag hangen: hoe kan God een wreed rijk als Assyrië gebruiken en het tegelijk veroordelen om diezelfde wreedheid? Is dat niet oneerlijk? De tekst geeft geen sluitend antwoord, maar wel een aanwijzing. Assyrië wordt niet veroordeeld omdat het deed wat God bepaalde, maar omdat het deed wat het zelf wilde, met een hart vol vernietiging (vers 7). Gods soevereiniteit en menselijke verantwoordelijkheid lopen hier door elkaar zonder in elkaar op te lossen. Wie dit tot een systeem wil dichtsmeden, verliest de spanning die de tekst juist wakker houdt. Sommige dingen begrijpen we niet, en dat is geen falen van het geloof maar de vorm ervan.

Reflectie

Waar in jouw leven ben je meer op de bijl gaan lijken dan op de hand, alsof je eigen kracht je eigen bron is?

Als God een overblijfsel bewaart dat op Hem alleen leunt, waar leun jij dan nog stiekem op naast Hem?