Job 18

De Tekst

Bildad opent zijn tweede ronde met een uitbarsting van ergernis. Hoe lang moet Job nog doorgaan met die woorden? Worden zij, de vrienden, soms voor vee aangezien? Daarna ontvouwt hij een huiveringwekkend portret van het lot van de goddeloze: zijn licht dooft, zijn voetstappen worden korter, hij wordt gevangen door zijn eigen plannen, ziekte vreet aan zijn huid, zijn nageslacht sterft uit, en zijn naam verdwijnt van de aarde. Het slot is messcherp: zó vergaat het iemand die God niet kent.

De Kern

Bildad heeft een theologie die werkt als een sluitend boekhoudsysteem. God straft de goddeloze, en wel zichtbaar, hier en nu. Dus wie lijdt zoals Job lijdt, hoort tot die categorie. Het is de logica van de vergelding, schoongepoetst en glashelder, en juist daarin zo wreed. Want Bildad spreekt over een vriend die zijn kinderen heeft verloren en op een hoop as zit. Dit hoofdstuk laat zien hoe rechtzinnige theologie tot wapen wordt wanneer ze losraakt van de werkelijke mens tegenover je. Bildad heeft formeel niet eens helemaal ongelijk; de Spreuken zeggen vaak vergelijkbare dingen. Maar hij past het toe op iemand bij wie het juist niet klopt.

De Rode Draad

In Job 18 wordt iemand neergezet als godverlaten en uitgewist, terwijl de lezer weet dat hij dat niet is. Die ironie wijst vooruit. Aan het kruis hangt iemand wiens voetstappen ingekort zijn, wiens licht uitdooft, wiens huid wordt verteerd, en omstanders concluderen precies wat Bildad concludeert: deze man is door God verlaten, zie maar hoe het Hem vergaat. Het schema van zichtbare vergelding loopt stuk op Golgotha, definitief. De rechtvaardige lijdt; de goddeloze gaat soms vrijuit; en God zwijgt langer dan ons lief is. Job is een voorpost van dat geheim, en Bildad een waarschuwing tegen ieder die meent dat lijden zich laat aflezen als een schuldbekentenis.

De Spiegel

Bildad zit dichterbij dan je wilt toegeven. Wanneer een collega ontslagen wordt na een fout, denk je dan niet stiekem: eigen schuld? Wanneer een huwelijk strandt, een ondernemer failliet gaat, een kind ontspoort, ligt er dan geen klein lijstje klaar in je hoofd met waarom dat hen overkwam en jou niet? Het is een geruststellende rekensom, want zolang het schema klopt, ben je zelf veilig. Job 18 ontmaskert die rekensom als zelfbescherming vermomd als wijsheid. En het schuurt nog dieper: misschien praat je zo ook tegen jezelf, wanneer je ziek wordt of vastloopt, en hoor je een innerlijke Bildad fluisteren dat je dit aan jezelf te danken hebt. Die stem klinkt vroom, maar komt niet van God.

De Vraag

Maar klopt er niets van wat Bildad zegt? De Bijbel kent wel degelijk vergelding; daden hebben gevolgen, zonde sloopt levens, God laat Zich niet bespotten. Het probleem is niet de leer op zichzelf, maar de toepassing zonder kennis van het hart van de ander en zonder ruimte voor wat God in het verborgene doet. Bildad maakt van een waarheid een wet, en van een wet een vonnis. Hoe weet je dan wanneer een waarschuwing op zijn plaats is en wanneer je moet zwijgen en zitten? Het boek Job geeft geen formule. Het laat alleen zien dat wie te snel weet hoe het zit, vrijwel zeker ongelijk heeft. Soms is theologische bescheidenheid de hoogste vorm van waarheid spreken.

De Hoofdpersoon

Bildad is geen monster. Hij is een nette, gelovige man die zijn traditie serieus neemt en niet kan verdragen dat Job het bouwwerk waar hij zelf op staat onderuit haalt. Zijn felheid in vers 2 en 3 verraadt het: hij voelt zich aangevallen. Als Jobs lijden niet past in het schema, dan staat ook Bildads eigen geestelijke zekerheid op losse schroeven. Daarom moet Job schuldig zijn, koste wat kost. Onder zijn theologische precisie zit angst. Angst voor een wereld waarin goede mensen vreselijke dingen overkomt zonder reden die hij kan benoemen. Het is opvallend hoe weinig hij Job aanspreekt en hoeveel hij over de goddeloze in het algemeen spreekt; alsof afstand houden veiliger is dan een vriend recht aankijken.

Context

Job zit op een ashoop, bedekt met zweren, kinderen begraven, bezit weg. De drie vrienden waren zeven dagen sprakeloos naast hem komen zitten, wat aangrijpend goed was. Toen begon Job te spreken, en sindsdien gaat het mis. We zitten nu in de tweede ronde van het debat. De toon is harder dan in de eerste. In de cultuur van het oude Nabije Oosten was lijden inderdaad vaak een sociaal teken: wie getroffen werd, was vermoedelijk vervloekt. Eer en schaamte bepaalden iemands positie. Voor Bildad staat dus niet alleen Jobs schuld op het spel, maar ook de orde van de wereld zoals hij die kent en waarin hij zelf staande blijft.

Reflectie

Waar in jouw eigen denken hoor je Bildad meepraten, over een ander of over jezelf?

Wat zou het van je vragen om naast iemands lijden te zitten zonder het te verklaren?