Jona 2:1

De Tekst

Jona bidt tot de HEERE, zijn God, vanuit het binnenste van de vis. Eén zin, één handeling: de vluchteling die zweeg tegen God spreekt hem eindelijk weer aan, en wel vanuit de meest onwaarschijnlijke gebedsruimte die de Schrift kent. Wat volgt in hoofdstuk 2 is een psalm, maar hier, in vers 1, staat alleen dat het gebed begint.

De Kern

Dit vers markeert een omslag die theologisch zwaarder weegt dan het aantal woorden doet vermoeden. Jona had zich weggekeerd; hij was afgedaald naar Jafo, afgedaald in het schip, afgedaald in de slaap, afgedaald in de zee. En nu, op het diepste punt, komt er iets omhoog: gebed. De tekst laat zien dat God zich niet laat afschudden door onze vlucht. De vis is geen straf die het gesprek afsluit, maar het middel waardoor het gesprek opnieuw begint. Genade werkt hier niet ondanks de diepte maar via de diepte. Wie denkt dat afstand tot God zich meet in kilometers, wordt door dit vers gecorrigeerd: de afstand zit in het zwijgen, en die wordt overbrugd zodra de mond weer opengaat.

De Rode Draad

De vis van Jona resoneert door de Schrift heen op minstens twee manieren. Jezus zelf pakt het beeld op: "zoals Jona drie dagen en drie nachten in de buik van het grote zeemonster was, zo zal de Zoon des mensen drie dagen en drie nachten in het hart van de aarde zijn" (Matteüs 12:40). Het gebed vanuit de vis wordt daarmee een voorafschaduwing van de stem die klinkt vanuit het graf, of beter: vanuit het diepste punt vóór de opstanding. Maar er is nog een echo. Psalm 130 begint met: "Uit de diepten roep ik tot U, o HEERE." Jona's gebed vanuit de vis is de meest letterlijke vervulling van die psalmregel in het Oude Testament. De diepten zijn geen metafoor meer; ze zijn water, zeewier, ingewanden. En juist daar wordt gebeden. De rode draad is dat God zijn mensen niet redt vóórdat ze in de diepte komen, maar erin.

De Spiegel

Er is iets ongemakkelijks aan dit vers, want het roept de vraag op waarom Jona pas nú bidt. Niet in Jafo, toen hij zijn ticket kocht. Niet in de storm, toen de heidense zeelui hem smeekten zijn God aan te roepen. Pas als er geen uitweg meer is, geen alternatief plan, geen tweede optie. Herkenbaar. We bidden vaak pas wanneer bidden het enige is wat resteert. Denk aan het moment waarop de diagnose komt, de baan wegvalt, het huwelijk breekt, het kind niet meer thuiskomt. Dan gaan we praten. En misschien is dat niet zozeer schaamtelijk als wel eerlijk: God laat toe dat we in de vis belanden, niet omdat hij ons wil breken, maar omdat wij nergens anders leren luisteren. De vraag is dan niet of jij ook zo'n vis hebt, maar of je daar al bidt.

Context

Jona is geen fictiefiguur in het denken van de eerste hoorders; hij wordt in 2 Koningen 14:25 genoemd als profeet onder Jerobeam II, iemand die aan Israël een gunstig woord had gebracht. Dat maakt zijn opdracht om naar Ninevé te gaan schokkend: hij moest genade prediken aan de aartsvijand, het hart van het Assyrische rijk dat later Israël zou verwoesten. Zijn vlucht naar Tarsis, waarschijnlijk in Spanje, is een keuze voor het uiterste westen terwijl God hem naar het oosten stuurt. En dan de vis: in het oude Nabije Oosten was de zee het domein van chaos, van monsters, van dood. Vers 1 speelt zich dus af in wat voor de hoorder de onderwereld zelf is.

De Hoofdpersoon

Jona in dit vers is een man die kapotgebeden is. Hij heeft geprobeerd te sterven, letterlijk: gooi mij overboord, zei hij tegen de zeelui. Hij koos de dood boven de gehoorzaamheid. En nu, in de vis, ontdekt hij dat zelfs de dood hem niet krijgt zolang God hem niet loslaat. Zijn gebed is geen bekering in de zin van morele omkeer, dat blijkt uit hoofdstuk 4 waar zijn hart nog altijd hard is voor Ninevé. Het is eerder de erkenning dat hij niet buiten Gods bereik kan komen. Het is het gebed van een man die zich gewonnen geeft aan de aanwezigheid van God, niet aan zijn plan.

Het Detail

Let op de precieze formulering: "Jona bad tot de HEERE, zijn God." Zijn God. Niet de God van Israël in het algemeen, niet de God van de zeelui die hem net nog hadden aangeroepen. Zijn God. Ondanks de vlucht, ondanks het overboord gaan, ondanks alles wat de relatie leek te hebben verbroken, blijft de tekst spreken van bezit. Het bezittelijk voornaamwoord houdt vol wat Jona probeerde te ontkennen. Verbond breekt niet omdat de mens weglooft. Dat is misschien het meest schurende én meest troostende woordje van het vers.

Reflectie

Welke vis heeft God nodig gehad, of misschien nog nodig, om jou weer te laten bidden?

Waar in jouw leven noem je God nog "mijn God" terwijl je gedrag suggereert dat je op de vlucht bent?