Jozua 24

De Tekst

Jozua roept alle stammen bijeen in Sichem. Hij houdt geen afscheidsspeech in eigen woorden, maar laat God zelf spreken in de ik-vorm: een terugblik vanaf Terach, via Abraham, Egypte, de woestijn en de intocht. Dan komt de scherpe vraag: kies vandaag wie u dienen zult. Het volk belooft trouw, driemaal zelfs, en Jozua sluit een verbond, richt een steen op als getuige, en sterft.

De Kern

Er gebeurt hier iets vreemds. Jozua wil dat het volk kiest, en als ze kiezen, gelooft hij ze niet. "U kunt de HEERE niet dienen," zegt hij in vers 19. Dat is geen retorische tactiek om ze extra vurig te krijgen. Het is een diagnose. Deze God is heilig, jaloers, en vergeeft de overtredingen van dit specifieke volk niet zomaar. De kern van dit hoofdstuk is niet de nobele keuze van Israël, maar het pijnlijke besef dat verbondstrouw menselijk gesproken onhaalbaar is. God vertelt eerst honderden jaren van eenzijdige genade, en pas dan komt de oproep tot trouw. De volgorde is theologisch. Genade gaat voorop, gehoorzaamheid volgt, en zelfs die gehoorzaamheid staat op los zand.

De Rode Draad

Sichem is niet toevallig. Hier bouwde Abraham zijn eerste altaar toen God hem het land beloofde. Hier begraaft Jozua nu de beenderen van Jozef, die op zijn sterfbed had gezworen dat God zijn volk zou terugbrengen. De cirkel is rond, en tegelijk niet. Want de belofte om God trouw te dienen zal breken, zoals het boek Richteren pijnlijk laat zien. De steen die Jozua opricht als "getuige" zal straks aanklager worden. Deze onvervulbare belofte wijst vooruit naar een verbond dat wél kan houden wat het toezegt, omdat de trouw niet meer van onze kant hoeft te komen. Jezus in de Hof van Getsemane spreekt het ja uit dat Israël in Sichem niet kon waarmaken.

De Spiegel

Er is iets ongemakkelijks aan Jozua's wantrouwen. Wij zouden bij zoveel enthousiasme applaudisseren, hem prijzen om zijn leiderschap. Jozua zegt: u weet niet wat u belooft. Denk aan de belofte bij je huwelijk, bij je belijdenis, bij de doop van je kind, bij die nachtelijke worsteling waarin je alles aan God gaf. Hoeveel daarvan is overeind gebleven? Niet omdat je een slecht mens bent, maar omdat mensen die eenmaal beloven "wij zullen de HEERE dienen" tegelijkertijd huisgoden op zolder hebben staan, zoals dit hoofdstuk letterlijk vermeldt in vers 23. De vraag is niet of je vandaag durft te kiezen. De vraag is of je de eerlijkheid van Jozua kunt verdragen: dat kiezen alleen niet genoeg is.

De Vraag

Hoe verhoudt zich Gods jaloezie tot zijn liefde? Jozua zegt zonder omhaal dat God zich zal keren tegen zijn eigen volk als ze vreemde goden dienen, na al het goede dat Hij gedaan heeft. Dat is een God die niet gedeeld wil worden, en die daar consequenties aan verbindt. We willen graag een God die vooral vergeeft en meelacht met onze inconsequentie. Deze tekst laat dat niet toe. Misschien is dat juist de troost: alleen een God die woedend kan worden om ontrouw, is een God wiens liefde ook werkelijk iets betekent. Onverschilligheid kent geen jaloezie. Maar makkelijk wordt deze God niet. Hier moeten we blijven staan zonder de scherpte weg te poetsen.

Context

We zijn aan het einde van Jozua's leven, waarschijnlijk rond 1380 voor Christus. Het land is verdeeld, de grote veldslagen achter de rug, maar de verovering is onaf. Kanaänitische enclaves blijven, en met hen de goden: Baäl, Astarte, en de familiegoden die Israël uit Mesopotamië had meegenomen en die kennelijk nog steeds meereisden. Sichem ligt in het hart van het land, tussen de bergen Ebal en Gerizim, waar eerder de zegen en de vloek waren uitgesproken. Het is een plek die het geheugen van het volk activeert. Jozua weet dat hij sterft. Zijn laatste daad is geen bestuurlijke overdracht maar een verbondsvernieuwing. Wat hij nalaat is geen erfgenaam, maar een steen en een keuze.

De Intertekst

In Deuteronomium 30 staat Mozes voor dezelfde keuze: leven en dood, zegen en vloek, kies dan het leven. Jozua herhaalt zijn leermeester bewust. En eeuwen later, bij Elia op de Karmel, klinkt het opnieuw: hoe lang hinkt u nog op twee gedachten? Steeds diezelfde vraag, steeds hetzelfde half antwoord. Pas in Jeremia 31 breekt iets open: er komt een nieuw verbond, waarin God zijn wet in het hart zal schrijven, zodat de trouw van binnenuit komt in plaats van door beloften afgedwongen te worden. Sichem is niet het eindpunt. Sichem is de plek waar duidelijk wordt dat er méér nodig is dan een goed voornemen.

Reflectie

Welke huisgoden staan er op jouw zolder, die je meeneemt zonder ze op te ruimen?

Wat zou het betekenen om Jozua's wantrouwen in jezelf te laten landen, niet als moedeloosheid, maar als de plek waar genade begint?