Klaagliederen 3:22

De Tekst

"Het is de goedertierenheid van de HEERE dat wij niet omgekomen zijn, want Zijn barmhartigheid houdt niet op." Midden in een boek vol tranen om een verwoeste stad, tussen klachten die je bijna niet wilt hardop lezen, staat deze zin als een adempauze. Jeremia (of wie deze klaagzang schreef) constateert iets nuchters: we leven nog. En dat is geen vanzelfsprekendheid, dat is genade.

De Kern

Wat deze zin theologisch zo scherp maakt, is de omkering die erin zit. De vanzelfsprekende vraag na een ramp is: waarom is dit gebeurd? De dichter draait die vraag om: waarom zijn we niet allemaal omgekomen? Dat is een andere manier van kijken naar het bestaan. Niet het lijden vraagt om verklaring, maar het voortbestaan. God is geen God die af en toe iets goeds doet tussen zijn oordelen door; Hij is een God wiens barmhartigheid de bodem is waarop we überhaupt nog staan. De goedertierenheid, in het Hebreeuws chesed, is trouwverbondsliefde: liefde die zich houdt aan een belofte, ook wanneer de ander die belofte allang verbroken heeft. Dat is de reden dat er nog een "wij" is om deze zin uit te spreken.

De Rode Draad

Deze chesed is de rode draad door de hele Bijbel. Het is dezelfde trouw die God tegenover Noach verklaart na de zondvloed, tegenover Abraham bij nacht, tegenover David als hij gezondigd heeft. En het is deze trouw die vlees wordt in Christus, van wie Johannes zegt dat Hij "vol van genade en waarheid" is (Johannes 1:14), waarbij "genade en waarheid" een directe echo is van de oudtestamentische woordcombinatie voor Gods verbondstrouw. Waar Klaagliederen zegt "we zijn niet omgekomen omdat Zijn barmhartigheid niet ophoudt", zegt het kruis: en dit is hoe ver die barmhartigheid gaat. De zin uit Klaagliederen is de knop, het kruis is de bloem.

De Spiegel

Lees deze tekst nog eens en laat hem je aankijken. Waar in jouw leven doe je precies het omgekeerde van wat de dichter hier doet? Waarschijnlijk vraag je waarom dingen misgaan: waarom die diagnose, die scheiding, dat ontslag, dat kind dat niet meer belt. Legitieme vragen, en Klaagliederen zelf stelt ze pagina na pagina. Maar deze ene zin duwt je hoofd zacht een andere kant op. Wanneer heb jij voor het laatst verbaasd stilgestaan bij het feit dat je nog leeft? Dat je vanochtend wakker werd, dat er brood was, dat je adem nog gaat? Wij zijn de mensen die klagen bij tegenslag en zwijgen bij zegen. Deze tekst legt die scheefgroei bloot. Niet om je klacht af te pakken, maar om je hart weer in evenwicht te brengen. Er is meer om dankbaar voor te zijn dan je toegeeft.

De Vraag

Maar hier wringt iets. Wat zeg je met deze tekst tegen de mensen die wél omgekomen zijn? Jeruzalem lag in puin, kinderen waren gestorven van de honger (lees hoofdstuk 2 er maar op na), moeders hadden ondenkbare dingen gedaan. "Wij zijn niet omgekomen" klinkt bijna wrang tegenover de doden. En vandaag: wat betekent deze zin bij een graf van een kind, bij een genocide, bij een dementerende die niet meer weet wie ze is? De tekst geeft geen antwoord op die vraag, en we moeten die leegte niet dichtsmeren. Wat deze zin wel doet: hij weigert het laatste woord aan de dood te geven. Zolang er nog iemand is die spreekt, is Gods barmhartigheid nog niet uitgeput. Dat is geen verklaring van het lijden. Het is een weigering om erin te verdrinken.

De Hoofdpersoon

God verschijnt hier niet als de God van spectaculaire redding, maar als de God van de bodem. Hij is degene die maakt dat er nog iets is in plaats van niets. Zijn barmhartigheid is niet een gevoel dat opkomt en weer wegzakt, maar iets wat "niet ophoudt", een constante die onder alles ligt. Dat is een God die makkelijk over het hoofd te zien is, juist omdat Hij zo fundamenteel is. Je merkt de zuurstof pas als hij weg is. Wat deze tekst over God laat zien is Zijn stille, dragende trouw, de trouw die zich niet opdringt maar wel altijd aanwezig is, ook in de verwoesting, ook onder de puinhopen.

Context

Klaagliederen is geschreven na de val van Jeruzalem in 587 voor Christus. De Babyloniërs hadden de stad belegerd, de tempel verwoest, de koning geblind en weggevoerd, de elite gedeporteerd. Wie achterbleef, leefde tussen ruïnes en lijken. Dit is geen theoretisch verdriet. De vijf gedichten van dit boek zijn zorgvuldig gecomponeerde acrostieken (elke strofe begint met een volgende letter van het alfabet), alsof de dichter zijn wanhoop wilde ordenen om er niet aan ten onder te gaan. En precies in het midden van het middelste hoofdstuk, in het hart van het boek, staat onze tekst. Structureel dus geen bijzin, maar het draaipunt.

Reflectie

Waar in jouw leven ben je zo gefocust op wat pijn doet, dat je vergeet te zien wat overeind is gebleven?

Wat zou het met je doen als je vanavond, voor je gaat slapen, één ding benoemt waarvan je zegt: het is genade dat dit er nog is?