Mattheüs 5:3

De Tekst

"Zalig zijn de armen van geest, want van hen is het Koninkrijk der hemelen." Jezus opent zijn onderwijs op de berg met een uitspraak die de hoorders op het verkeerde been zet. Niet de sterken, niet de vromen, niet degenen die het gemaakt hebben, maar de armen van geest krijgen het koninkrijk toegezegd. En dat als eerste, voor alles wat volgt.

Context

Stel je de helling voor bij het meer van Galilea. Een menigte drukt tegen elkaar aan, boeren met eeltige handen, vissers die naar vis ruiken, vrouwen met kinderen op de arm, een enkele Farizeeër aan de rand die luistert of Jezus zich verspreekt. Galilea staat onder Romeinse bezetting. Belastingpachters halen tot veertig procent van de oogst weg. Ziekte betekent bedelen bij de tempelpoort. Wie ritueel onrein is, staat er sociaal buiten. In deze wereld, waar rijkdom werd gezien als bewijs van Gods gunst en armoede vaak als straf, klinkt Jezus' eerste woord. Hij zegent niet de zichtbaar gezegenden.

De Kern

Armen van geest, dat zijn niet de intellectueel armen of de spiritueel matte christenen. Het Griekse woord ptochos betekent letterlijk: iemand die ineenkrimpt, een bedelaar die zich klein maakt om aalmoezen te ontvangen. Overgezet op "geest" wijst het op mensen die tegenover God met lege handen staan en dat ook weten. Geen prestaties om mee te schermen, geen vroomheidskapitaal, geen bewijs dat ze het verdienen. En juist zij, zegt Jezus, krijgen het koninkrijk. Niet als loon voor hun nederigheid, maar omdat het koninkrijk nu eenmaal alleen door bedelaarshanden ontvangen kan worden. Wie zijn handen vol heeft van zichzelf, kan niet ontvangen wat God geeft.

De Rode Draad

Dit is geen nieuwe leer die Jezus verzint op de berg. Al bij de profeet Jesaja staat: "Op deze zal Ik zien: op de ellendige en verslagene van geest." God heeft zich in het Oude Testament al keer op keer aan de kant van de kleinen geplaatst, van Hagar in de woestijn tot David als jongste zoon. Wat Jezus doet, is die lijn hard maken en aan zichzelf verbinden. Hij is zelf de koning die als bedelaar door het land trekt, zonder plek om zijn hoofd neer te leggen. Aan het kruis hangt hij ontdaan van alles, tot zelfs zijn kleren toe. Wie hem volgt, volgt hem die de armoede zelf werd om anderen rijk te maken.

Het Detail

Het woordje "want" verdient aandacht. Jezus zegt niet: gelukkig de armen van geest, mits ze volhouden, of: gelukkig, als ze er iets voor terugdoen. Er staat: want van hen is het koninkrijk. Het is een pure toezegging, geen voorwaardelijke belofte. En let ook op de tegenwoordige tijd. De andere zaligsprekingen wijzen vooruit ("zij zullen vertroost worden", "zij zullen het land beërven"), maar hier staat: van hen is het. Nu al. Wie leeg voor God staat, is niet in de wachtkamer van het koninkrijk, maar zit er al binnen. Dat verandert alles aan de urgentie van deze woorden, en aan de troost.

De Spiegel

Dit schuurt, want wij bouwen graag aan een geestelijk cv. Je gaat trouw naar de kerk, leest je Bijbel, doet mee in de kring, houdt je huwelijk fatsoenlijk bij elkaar, geeft aan goede doelen. Onbewust vormt zich een gedachte: God zal het wel waarderen. En juist daar knijpt deze tekst. Arm van geest zijn is niet: doen alsof je niets voorstelt terwijl je stiekem denkt dat je best oké bent. Het is werkelijk erkennen dat je zonder Christus met lege handen staat, ook na dertig jaar kerkgang. Voor de succesvolle veertiger op zijn top betekent dit iets anders dan voor iemand die net zijn baan verloor. De eerste moet meer laten los, de tweede moet leren dat zijn falen hem niet buitensluit maar dichter bij het koninkrijk brengt dan hij dacht.

De Intertekst

De Farizeeër en de tollenaar in Lukas 18 illustreren deze zaligspreking bijna letterlijk. De Farizeeër bidt met volle handen, hij somt op wat hij allemaal doet. De tollenaar durft niet eens op te kijken en slaat zich op de borst: "O God, wees mij zondaar genadig." Jezus zegt: die laatste ging gerechtvaardigd naar huis. Precies dezelfde beweging. En Paulus in 2 Korinthe 8:9: "Hij, Die rijk was, is omwille van u arm geworden, opdat u door Zijn armoede rijk zou worden." Dat is de theologische bodem onder de zaligspreking. Christus werd arm van geest voor ons, opdat armen van geest het koninkrijk zouden erven.

Reflectie

Waar in je leven merk je dat je met volle handen voor God staat, en wat zou het betekenen om die handen leeg te maken?

Als het koninkrijk nu al van de armen van geest is, waar zie je daar dan sporen van in je dagelijkse werkelijkheid?