Mattheüs 5:7

De Tekst

"Zalig zijn de barmhartigen, want aan hen zal barmhartigheid bewezen worden." Eén regel, opgebouwd als een ademhaling: inademen wat je geeft, uitademen wat je ontvangt. Jezus spreekt het uit op een berghelling in Galilea, te midden van een lange reeks zaligsprekingen die het hart van zijn koninkrijksonderwijs vormen. De barmhartige krijgt barmhartigheid terug, niet als beloning voor goed gedrag, maar als kringloop binnen een nieuwe orde.

Het Profiel

De mensen op die helling waren geen filosofen. Het waren vissers met eelt op hun handen, dagloners die niet wisten of ze morgen werk hadden, vrouwen die water haalden bij de bron en daar de roddels van het dorp opvingen. Velen leefden onder de dubbele last van Romeinse belasting en tempelheffingen. Barmhartigheid was voor hen geen abstract deugdenwoord; het was de vraag of de schuldeiser je akker zou afpakken, of de buurman je kind een kruik melk wilde geven nu je vrouw ziek was. Toen Jezus dit woord uitsprak, zagen ze gezichten voor zich: de Farizeeër die voorbijliep, de Samaritaan die wel bukte, de tollenaar die net te veel had geëist.

Context

Galilea, ergens rond het jaar dertig. De wereld werkt op het principe van eer en schande, van wederkerigheid en gunsten. Je hielp wie jou kon terughelpen. Een aalmoes aan een bedelaar leverde sociale eer op, mits zichtbaar gegeven. Het Romeinse recht kende geen barmhartigheid voor wie geen status had; een slaaf kon gekruisigd worden om een gebroken kruik. Tegelijk leefde er een Joodse traditie van chesed, het verbondswoord voor trouwe goedheid: God had zich barmhartig betoond aan Israël in Egypte, en die herinnering klopte mee in elke Sabbat. Jezus pakt die draad op, maar trekt hem strakker. Niet alleen je broeder, niet alleen wie je kan terugbetalen. Barmhartigheid wordt het kenmerk van wie bij het nieuwe koninkrijk hoort, het paspoort van de andere wereld die nu doorbreekt.

De Kern

Wat hier gezegd wordt, is geen uitruil. Het is geen "wees aardig, dan krijg je een vriendelijke God terug." De zaligspreking onthult eerder hoe het koninkrijk werkt van binnenuit. Wie God werkelijk kent als de Barmhartige, gaat zelf barmhartig leven; en wie barmhartig leeft, blijkt deel te hebben aan de stroom die van God uitgaat. Het Griekse eleēmones draagt iets van actief meelijden in zich, niet sentimenteel maar handelend. Barmhartigheid is hier geen gevoel maar een beweging: bukken, vergeven, schuld kwijtschelden, ruimte maken. En de belofte is wederkerig zonder transactioneel te zijn, omdat zij die geven al ontvangen hebben, en wie ontvangt opnieuw geven kan.

De Rode Draad

Deze ene regel staat niet los. Hij rijmt met de hele Schrift. Al bij de berg Sinaï maakt God zichzelf bekend als "barmhartig en genadig, geduldig en rijk aan goedertierenheid" (Exodus 34:6), het meest geciteerde zelfportret van God in het Oude Testament. Jezus' zaligspreking is in feite de echo daarvan: wie bij deze God hoort, gaat op Hem lijken. En aan het kruis wordt deze regel niet alleen onderwezen maar belichaamd. Daar buigt de Barmhartige zelf, daar wordt barmhartigheid bewezen aan mensen die er geen recht op hebben. De zaligspreking wijst dus vooruit naar Golgotha, waar God zijn eigen woord waarmaakt op een manier die niemand had kunnen verzinnen.

De Spiegel

Dit woord schuurt. Want barmhartigheid kost iets. Niet abstract, maar concreet: de collega die je al maanden zwart maakt en die je toch zou kunnen dekken in een vergadering. De ex-partner aan wie je nog steeds een appje van excuus zou kunnen sturen, terwijl jij vindt dat hij of zij eerst moet. De ouder die je teleurstelde en die nu oud wordt, hulpbehoevend, en aan wie je je tijd zou kunnen geven zonder de oude rekening op tafel te leggen. Jezus zegt niet dat dit makkelijk is. Hij zegt dat het zalig is. En hij legt een spiegel neer waar we liever omheen lopen: wie zelf geen barmhartigheid uitdeelt, leeft alsof hij die zelf niet nodig heeft. En dat is misschien wel de gevaarlijkste zelfmisleiding die er bestaat.

De Intertekst

De scherpste verbinding ligt verderop in Mattheüs zelf. In hoofdstuk 18 vertelt Jezus over de slaaf die tienduizend talenten kwijtgescholden krijgt en daarna zijn medeslaaf bij de keel grijpt voor honderd penningen. De climax: "Had ook jij geen medelijden moeten hebben met je medeslaaf, zoals ik medelijden had met jou?" Daar wordt zichtbaar wat in Mattheüs 5:7 ingedikt staat. Barmhartigheid ontvangen en niet doorgeven blijkt onmogelijk te zijn; het is alsof je niet ontvangen hebt. Jakobus vat het later samen in één striemende zin: "Onbarmhartig zal het oordeel zijn voor hem die geen barmhartigheid bewezen heeft" (Jakobus 2:13).

Reflectie

Aan wie zou jij deze week barmhartigheid kunnen bewijzen die je tot nu toe hebt ingehouden, en wat houdt je tegen?

Waar in jouw leven heb je Gods barmhartigheid ontvangen zonder dat je het door hebt laten stromen, en hoe zou dat anders kunnen?