Prediker 5

De Tekst

Prediker waarschuwt voor haastige woorden tegenover God, zeker in de tempel en bij geloften. Vervolgens ontmaskert hij het bedrog van rijkdom: geld verzadigt niet, ambtenaren azen op ambtenaren, bezit berooft de eigenaar van slaap, en de rijke gaat even naakt het graf in als hij naakt geboren werd. Daartegenover zet hij een nuchter geschenk: eten, drinken, en vreugde in je werk, ontvangen uit Gods hand tijdens de korte jaren die je krijgt.

De Kern

Onder alle hoofdstukken over ijdelheid loopt hier een verrassend nuchtere ethiek: wie God serieus neemt, praat minder en houdt zich aan zijn woord. Wie geld serieus neemt, ontdekt dat het geen bodem heeft. De twee helften van dit hoofdstuk hangen samen: haastig praten tegen God en jagen op bezit komen uit dezelfde onrust, uit de weigering om te aanvaarden dat je een schepsel bent, klein, tijdelijk, afhankelijk. Prediker snijdt dwars door onze zelfgemaakte grootheid. God is in de hemel en jij op aarde, daarom weinig woorden. Rijkdom vult je handen maar niet je maag, daarom geen verzadiging. Het antwoord is niet ascese, maar ontvangen wat je krijgt.

De Rode Draad

Prediker staat in de wijsheidstraditie die Jezus opneemt en radicaliseert. Als Hij zegt "gebruik geen omhaal van woorden zoals de heidenen" (Matteüs 6) en waarschuwt tegen het verzamelen van schatten die roest en mot verteren, echoot Hij Prediker 5 vrijwel letterlijk. Het beeld van de rijke die zijn ziel verliest in Lucas 12 is een uitvergroting van vers 14: het bezit gaat verloren door tegenspoed, en de zoon staat met lege handen. Wat Prediker onder de zon observeert, plaatst Jezus in het licht van het koninkrijk. De vergankelijkheid blijft, maar wordt omsloten door een Vader die weet wat je nodig hebt. Het geschenk van eten, drinken en werk krijgt in het avondmaal zijn diepste vorm.

De Spiegel

Kijk eens eerlijk naar je gebeden en beloften. Hoeveel woorden zijn er, en hoeveel gewicht dragen ze? De zin "ik zal beter mijn best doen, Heer" gaat gemakkelijk over je lippen op een zondagavond en is maandagochtend vergeten. Prediker noemt dat zonde, geen slordigheid. En kijk naar je verhouding tot geld. Niet of je veel of weinig hebt, maar of het je slaap verstoort, of je meer nodig hebt zodra je meer krijgt, of je kinderen opvoedt met de angst voor tekort of met de gewoonte van dankbaarheid. De vraag is niet of je rijk bent naar Nederlandse maatstaven (dat ben je), maar of je bezit je bezit, of andersom. En durf je nog te eten zonder erbij te rekenen?

De Hoofdpersoon

God is in dit hoofdstuk opvallend zwijgzaam en tegelijk overweldigend aanwezig. Hij is "in de hemel", verheven, niet aan tafel als gesprekspartner die je even bijpraat. Prediker tekent een God die geen behoefte heeft aan onze retoriek, die door dromen en veelheid van woorden heen prikt (vers 6). Tegelijk is diezelfde God degene die geeft: rijkdom, bezittingen, jaren, en het vermogen ervan te genieten. Dat vermogen is zelf een gave (vers 18). Hier zit iets tegenintuïtiefs: de God die te groot is voor onze praatjes, buigt zich diep genoeg om vreugde in het eten mogelijk te maken. Hij is niet te bereiken door woorden, wel te ontvangen in het dagelijkse.

De Vraag

Hoe verhoudt "geniet van je werk en je brood" zich tot de oproep van Jezus om alles te verkopen en de armen te volgen? Prediker klinkt bijna burgerlijk: eet, drink, werk, aanvaard. Maar wie goed leest, ziet dat deze aanvaarding radicaler is dan hij lijkt. Ze ontkoppelt vreugde van bezit. De arme die geniet van zijn brood en de rijke die niet kan slapen, staan bij Prediker aan verschillende kanten. Genieten is hier geen consumeren, maar het loslaten van de illusie dat meer je verder brengt. Toch blijft er spanning: Prediker vraagt geen ontrouw aan bezit, Jezus wel, soms. Misschien moeten we niet kiezen tussen beide, maar erkennen dat de weg van aanvaarding voor de een leidt tot tevreden werken, en voor de ander tot loslaten.

Het Detail

Vers 11: "De slaap van een arbeider is zoet, of hij nu weinig of veel eet, maar de overvloed van de rijke laat hem niet slapen." Prediker had veel voorbeelden kunnen kiezen, maar hij kiest de slaap. Slaap is het moment waarop je niets kunt sturen, produceren of vasthouden. Je laat los, letterlijk. De arbeider die fysiek werk doet, valt in slaap voordat hij nadenkt over morgen. De rijke ligt wakker omdat zijn geest bezig blijft rekenen. Slaap wordt hier een diagnosemiddel: als je bezit je nachten kost, bezit het jou. Er zit ook troost in: God geeft "zijn geliefde slaap" (Psalm 127). Rusten is een geloofsdaad.

Reflectie

Waar in mijn leven praat ik teveel, tegen God en tegen mensen, om iets te verbergen dat stilte zou blootleggen?

Wat zegt mijn nachtrust over de plek die geld en zorgen in mij hebben ingenomen?