Psalmen 111:10

De Tekst

"De vreze des HEEREN is het beginsel van wijsheid, allen die ernaar handelen, hebben een goed inzicht; Zijn lof houdt voor eeuwig stand." Zo eindigt Psalm 111. Een psalm die begon met "Halleluja" en de grote werken van God bezong, sluit af met deze rustige, bijna spreukachtige zin. Vrees, wijsheid, doen, lof. Vier woorden, dicht op elkaar, alsof de psalmist zegt: als je alles wat ik gezongen heb wilt samenvatten, dan zo.

De Kern

Vreze des HEEREN. Het is geen bang zijn voor een boze God, maar ook niet het geciviliseerde "diep respect" waar preken het soms toe reduceren. Het is iets ertussenin, iets waar geen goed Nederlands woord voor is. Weten met wie je te maken hebt. Beseffen dat je staat voor de Ene die de wereld draagt, en dat dit besef alles kleurt. Wijsheid begint hier niet als informatie maar als houding. De psalmist zegt niet dat vreze des HEEREN wijsheid oplevert of tot wijsheid leidt. Hij zegt: dit ís het begin. Zonder dit besef bouw je op zand, hoe intelligent je verder ook bent.

De Rode Draad

Deze regel keert bijna woordelijk terug in Spreuken 1:7 en 9:10, en vormt daarmee een scharnier tussen psalm en wijsheidsliteratuur. Maar hij reikt verder. Wanneer Paulus schrijft dat Christus voor ons "wijsheid van God" is geworden (1 Korinthe 1:30), sluit hij een lange lijn af. De wijsheid waarnaar de psalmist wijst, krijgt in Christus een gezicht. Wie Hem kent, kent de vreze des HEEREN van binnenuit, niet meer alleen als eerbied voor een verheven God, maar als kennis van de Gekruisigde die tegelijk Heer is. Het beginsel van wijsheid staat, om zo te zeggen, aan een kruis.

De Spiegel

Je merkt aan jezelf wanneer de vreze des HEEREN ontbreekt. Niet aan grove zonden meestal, maar aan een stille zelfverzekerdheid. Aan hoe je oordeelt over collega's zonder aarzeling. Aan hoe je plannen maakt alsof de tijd van jou is. Aan het gemak waarmee je meningen vormt over God, over de kerk, over je huwelijk, alsof jij het centrum bent van waaruit alles beoordeeld wordt. De psalmist zet daar iets tegenover: wie ernaar handelt, heeft goed inzicht. Vreze des HEEREN is geen mystieke stemming, maar iets wat je doet. Het uit zich in traagheid met oordelen, in ruimte voor de ander, in het besef dat je niet alles hoeft te weten omdat Iemand anders het weet.

Het Detail

Let op de volgorde in de tweede regel: "allen die ernaar handelen, hebben een goed inzicht." Niet: wie inzicht heeft, kan ernaar handelen. Maar andersom. Het doen gaat vooraf aan het begrijpen. Dat schuurt met hoe wij denken. Wij willen eerst snappen, dan doen. De psalmist keert dat om, zoals de hele Bijbel dat vaak doet. Israël krijgt de wet en zegt: "Alles wat de HEERE gesproken heeft, zullen wij doen en daarnaar zullen wij horen" (Exodus 24:7). Eerst doen, dan horen. Wijsheid komt niet van boven de tekst hangen, maar van eronder gaan staan.

De Hoofdpersoon

De hoofdpersoon van deze psalm is God zelf, en pas op de laatste regel verschijnt de mens in beeld, en dan nog alleen als degene die vreest, handelt, en meezingt in de lof. De HEERE die hier oplicht is geen abstracte grootheid. Hij is genadig en barmhartig (vers 4), Hij geeft voedsel (vers 5), Hij denkt aan Zijn verbond (vers 5, 9). Dat is de God die gevreesd wordt. Niet een tiran, maar Iemand wiens trouw zo groot is dat je er stil van wordt. De vreze in vers 10 is de enige gepaste reactie op de God van de verzen ervoor. Wie deze God echt ziet, kan niet anders dan buigen.

Het Profiel

De eerste hoorders zongen deze psalm waarschijnlijk in de tempeldienst, mogelijk bij een feest waar Gods daden werden herdacht. Het is een acrostichon, elke regel begint met een volgende letter van het Hebreeuwse alfabet, wat betekent dat de psalm van A tot Z Gods werken bezingt. Voor die hoorders was vers 10 geen losse spreuk maar de conclusie van een lofzang. Ze hadden net weer gehoord wie God is, wat Hij deed, hoe Hij zich bond aan Zijn volk. En dán komt: begin daarom bij het vrezen van deze HEERE. Voor hen was dit geen morele oproep, maar een vanzelfsprekend antwoord op wie zij zojuist bezongen hadden. Wij lezen vers 10 vaak los. Zij hoorden het als slotakkoord.

Reflectie

Waar in je leven doe je alsof je zelf het beginpunt bent van wat wijs is, en hoe zou vreze des HEEREN daar concreet iets veranderen?

Wat betekent het voor jou dat het doen aan het begrijpen voorafgaat, en waar vraagt dat vandaag iets van je?