Psalmen 113

De Tekst

Psalm 113 opent en sluit met "Halleluja" en roept de dienaren van de HEERE op zijn Naam te prijzen, van zonsopgang tot zonsondergang, van hoog boven de hemelen tot in het stof van de aarde. Want deze verheven God, hoog gezeten, buigt zich neer om te kijken. Hij tilt de arme uit het stof, de behoeftige uit het vuil, en zet hem naast de edelen. Hij geeft de onvruchtbare vrouw een huis vol kinderen.

De Kern

De psalm plaatst twee bewegingen naast elkaar die theologisch onlosmakelijk zijn: God is onvergelijkbaar hoog, en juist daarom buigt Hij zich onvergelijkbaar laag. Verhevenheid en nederbuigen worden hier geen tegenpolen maar één beweging. Wie klein denkt over God, verwacht ook geen God die zich met stofmensen bemoeit. Wie God vaag houdt boven de wolken, mist precies dat wat Hem God maakt volgens deze psalm: dat Hij ziet, en niet abstract, maar specifiek naar wie op de bodem ligt. Het aanbidden begint dus niet bij ons opkijken alleen, maar bij het besef dat Hij eerst neerkijkt, en dat dat neerkijken redding is, geen oordeel.

De Rode Draad

Deze psalm loopt rechtstreeks door naar Maria's lofzang in Lukas 1. "Hij heeft de aanzienlijken van de troon gestoten en nederigen verhoogd" is bijna een citaat van Psalm 113. Wat de psalm bezingt als Gods vaste patroon, wordt in Christus geconcretiseerd: de Zoon die zich zo laag buigt dat Hij in het stof van een stal begint en in het stof van een graf eindigt, om daar juist de armen en behoeftigen op te richten. De opstanding is de meest radicale uitwerking van "Hij tilt uit het stof". Wie Psalm 113 leest zonder Christus, leest een prachtig lied. Wie het met Christus leest, ziet hoe God zijn eigen belofte tot het uiterste heeft waargemaakt.

De Spiegel

Deze psalm confronteert allereerst hoe we naar mensen kijken. Wie zit er bij jou aan tafel, en wie niet? De psalm zegt niet alleen dat God armen opricht, maar dat Hij hen náást edelen zet. Dat is een sociale ordening die je collega's, je kringgenoten, je buurt raakt. Je zwijgt op verjaardagen liever over die ene neef in de schuldsanering. Je gaat liever niet zitten bij de vrouw met de knullige jas. Je bidt makkelijker voor mensen die op je lijken. En dan die onvruchtbare vrouw aan het slot: hoe kijk je naar wie kinderloos is, gescheiden, alleengaand, "nog niks bereikt"? De psalm eist dat je gaat zien wie God ziet, en dat je gaat zitten naast wie God oprichtte.

Ook je ambitie wordt ontmaskerd. Als God optilt, waarom klim je zelf zo hard? Wat zeg je feitelijk over Hem als je je waarde meet in salaris, positie, bereik?

De Intertekst

1 Samuel 2, het lied van Hanna, is de oudste zus van deze psalm. "Hij richt de geringe op uit het stof" zingt zij, en zij weet waarover ze zingt: zij was de onvruchtbare vrouw die een huis kreeg. Het is opvallend dat Psalm 113 diezelfde beelden gebruikt, maar niet één persoon bezingt; het maakt Hanna's ervaring tot patroon, tot theologie. Filippenzen 2 loopt aan de andere kant door: Christus, in de gestalte van God, vernedert Zichzelf tot de dood aan een kruis, waarna God Hem uitermate verhoogt. Dezelfde beweging, nu in de Zoon zelf voltrokken. De psalm zingt niet over een uitzondering. Hij zingt over hoe God is.

Het Detail

"Uit het vuil" (vers 7) verdient aandacht. Het Hebreeuwse woord duidt op de mesthoop, de asberg buiten de stad waar afval en uitwerpselen belandden, en waar de allerarmsten soms scharrelden voor voedsel of onderdak. Dit is geen poëtische armoede, geen romantische eenvoud. Dit is stank, ongedierte, uitsluiting. God tilt niet iemand op uit een moeilijke fase; Hij haalt iemand van de plek waar niemand meer komt. En Hij zet die persoon niet in een middenpositie, maar naast de edelen. Het contrast is bewust schokkend. Als je dat detail vasthoudt, kun je nooit meer romantisch over Gods "aandacht voor de kleine mens" praten. Het is ruwer, concreter, verontrustender voor wie de edelen kent.

Het Profiel

Deze psalm werd gezongen bij het Pesachmaal, als onderdeel van het Hallel (Psalm 113 tot 118). Israëlieten die de bevrijding uit Egypte vierden, hoorden hier hun eigen verhaal: God had een slavenvolk uit het vuil getild en naast de volken gezet. Voor hen was dit geen algemene waarheid over Gods karakter, maar concrete geschiedenis. En Jezus zong deze psalm bij het laatste avondmaal, waarschijnlijk vlak voor Hij naar Gethsemané ging. Hij zong over de God die opricht uit het stof, terwijl Hij wist dat Hij zelf in het stof zou gaan. Voor de eerste hoorders was aanbidding dus nooit los te maken van geschiedenis, en nooit los van de eigen positie: wij waren die armen.

Reflectie

Wie in jouw directe omgeving zit "in het stof" op een manier die jij liever niet ziet, en wat zou het concreet betekenen om die persoon naast je te zetten?

Waar in jouw leven probeer je jezelf op te tillen, en wat zegt dat over hoeveel je werkelijk vertrouwt dat God optilt?