Psalmen 42:11

De Tekst

Twee keer in deze psalm horen we dezelfde refreinregel, en in vers 11 (in sommige tellingen vers 12) klinkt hij voor de tweede keer: "Wat buigt u zich neer, mijn ziel, en wat bent u onrustig in mij? Hoop op God, want ik zal Hem weer loven; Hij is de volkomen verlossing van mijn aangezicht en mijn God." De dichter spreekt zichzelf toe. Hij ondervraagt zijn eigen ziel en richt haar opnieuw op God.

De Kern

Dit vers is geen makkelijke troost. Het is een gevecht in woorden. De dichter accepteert zijn neerslachtigheid niet als laatste woord, maar hij ontkent haar ook niet. Hij voert een gesprek met zichzelf, en dat is theologisch belangrijker dan het lijkt: het laat zien dat geloof niet hetzelfde is als gevoel. De ziel buigt neer, het hart is onrustig, en tegelijk weet de gelovige dat God zijn redding is. Hier zit een tweestemmigheid in het geloofsleven die heel de Schrift door klinkt. Niet "voel je beter," maar "hoop op God." De grond ligt buiten de psalmist, in wie God is, niet in wat hij ervaart.

De Rode Draad

Het beeld dat in dit vers samenklinkt, is "de volkomen verlossing van mijn aangezicht." In het Hebreeuws staat letterlijk dat God het heil is van zijn gezicht, het licht dat zijn gelaat weer doet stralen. Daar loopt een lijn van Aäron, die zegende met "de HEERE doe Zijn aangezicht over u lichten" (Numeri 6), naar de evangeliën, waar Paulus schrijft dat we de heerlijkheid van God zien op het aangezicht van Christus (2 Korinthe 4:6). Wat de psalmist hier hoopt, een God die zijn gezicht weer naar hem keert, krijgt in Jezus een naam en een lichaam. De dorst naar God uit vers 2 vindt zijn antwoord in het levende water dat Christus belooft. De refreinregel is dus geen vroom zelfgesprek, maar een verlangen dat eeuwen later beantwoord wordt.

De Spiegel

Wie deze tekst eerlijk leest, hoort iets ongemakkelijks: hij is geschreven voor mensen die God kennen en zich tegelijk verdrietig, leeg, of vastgelopen voelen. Dat is geen tegenstelling. De psalmist preekt zichzelf toe omdat hij weet dat zijn gevoel hem misleidt, niet omdat hij zijn gevoel wegdrukt. Voor wie 's nachts wakker ligt over werk, over een kind dat het niet redt, over een huwelijk dat moe is, of over een lichaam dat hapert: dit vers leert je tot je eigen ziel spreken. Niet jezelf opfokken met positiviteit, maar jezelf herinneren aan wie God is. Dat is een geestelijke discipline. Het kost moeite. En het werkt zelden in één keer; vandaar dat het refrein twee keer terugkomt, en in psalm 43 nog een derde keer.

Context

Psalm 42 is geschreven door of voor de Korachieten, tempelzangers. De dichter bevindt zich ver van Jeruzalem, ergens bij de bronnen van de Jordaan, in het noorden, bij de berg Hermon. Hij herinnert zich hoe hij vroeger meeging met de feestgangers naar het huis van God, en die herinnering doet pijn omdat hij er nu buiten staat. Vijanden spotten met hem: "Waar is uw God?" De ballingschap is mogelijk letterlijk, mogelijk geestelijk, het maakt voor de tekst niet uit. De situatie is: afgesneden van de plaats waar God ontmoet werd, omringd door mensen die zijn geloof bespotten, en met een ziel die meer dorst dan vervuld wordt.

De Hoofdpersoon

De psalmist is geen oppervlakkige klager. Hij is iemand die God kent, die de tempel kent, die ooit voorop liep in de processie. Juist daarom snijdt zijn pijn zo diep. Hij weet wat hij mist. Zijn ziel "stort zich uit," "dorst," "buigt neer," en tegelijk kan hij zeggen "mijn God." Dat bezittelijk voornaamwoord houdt alles vast. Hij is geen stoïcijn die zijn gevoelens beheerst, en geen romanticus die erin verdrinkt. Hij is een gelovige die leert dat het hart bedrieglijker is dan God, en die zichzelf daarom dwingt om God het laatste woord te geven, ook als de stilte aanhoudt.

Het Profiel

De oorspronkelijke hoorders waren Israëlieten die deze psalm zongen, mogelijk in ballingschap, mogelijk bij pelgrimsfeesten. Voor hen was "Gods aangezicht zien" geen metafoor, maar concrete tempeltaal: opgaan naar Jeruzalem, voor God verschijnen. De pijn van afwezigheid was geografisch en geestelijk tegelijk. Wij lezen dit vers vaak als individuele troost voor depressieve momenten, en dat mag, maar de eerste hoorders hoorden hier ook een gemeenschappelijke klacht. Het volk in nood preekt zichzelf hoop toe. Dat collectieve aspect zijn we kwijtgeraakt in onze geïndividualiseerde lezing. Hopen op God was iets dat je samen deed, hardop, in liederen die je bleef herhalen tot het refrein je weer geloofde.

Reflectie

Welke stem in u krijgt vandaag het laatste woord: uw onrust, of uw kennis van wie God is?

Wat zou het betekenen om uw eigen ziel toe te spreken, zoals de psalmist doet, in plaats van uw gevoelens te geloven?