Rechters 8

De Tekst

Gideon achtervolgt de Midianitische koningen Zebah en Salmunna over de Jordaan. Onderweg weigeren de inwoners van Sukkoth en Pnuël hem brood; na zijn overwinning rekent hij hard met hen af. De stammen krijgen hun zin niet als ze hem koning willen maken, maar Gideon maakt vervolgens een gouden efod waar heel Israël achteraan hoereert. Hij sterft op hoge leeftijd, en zodra hij dood is keert het volk terug naar de Baäls.

De Kern

Rechters 8 toont hoe dun de lijn is tussen redding en afgoderij, tussen overwinning en hoogmoed. Gideon weigert in woorden het koningschap ("de HEERE zal over u heersen", vers 23), maar grijpt in daden naar koninklijke privileges: hij eist goud, kleedt zich in de buit, neemt vele vrouwen en noemt zijn zoon bij Sichem veelzeggend Abimelech, "mijn vader is koning". De tekst legt bloot dat verlossing zonder verbondstrouw ontaardt. God redt Israël door Gideon, maar Gideon zelf wordt een nieuwe valstrik. Heiligheid is niet iets wat je krijgt bij de overwinning; het is een dagelijkse keuze die ook ná de overwinning gemaakt moet worden.

De Rode Draad

Hier zien we het patroon dat door heel de Schrift loopt: God redt door een mens, maar geen mens kan de echte Redder zijn. Mozes sloeg de rots in woede, David nam Bathseba, Salomo bouwde de tempel en daarna afgodenaltaren. En Gideon, die begon met het omhakken van zijn vaders Baälsaltaar (Rechters 6), eindigt met een efod waar Israël achteraan hoereert. Telkens loopt de redder vast op zichzelf. Daarom moest er een Verlosser komen die de buit niet voor zichzelf hield maar uitdeelde (Efeze 4:8), die het koningschap niet greep maar ontving van de Vader, en wiens dood niet leidde tot terugval maar tot nieuw leven. Gideon wijst, juist door zijn falen, vooruit naar Christus.

De Spiegel

Let op het moment waarop Gideon valt. Niet in de strijd, niet als hij bang is in de wijnpers, maar ná de overwinning. Dat is ook waar wij struikelen. Niet als het zwaar is en we God nodig hebben, maar als het lukt: de promotie, het herstel van het huwelijk, de gezonde uitslag, het project dat slaagt. Dan komt de subtiele efod: een klein monument voor onszelf, een verhaal waarin wij de hoofdrol spelen, een gewoonte waarin we onze "verdiende" rust nemen los van God. En let op Sukkoth en Pnuël: ze weigerden brood uit angst, omdat ze nog niet zagen wie zou winnen. Hoe vaak kiezen wij ook pas partij als duidelijk is welke kant veilig is?

De Vraag

Waarom laat de schrijver Gideon zo'n vrome zin uitspreken ("de HEERE zal over u heersen") en hem direct daarna alles doen wat een koning doet? Is dit hypocrisie, zelfbedrog, of allebei? De tekst geeft geen psychologische verklaring. Hij toont alleen het gat tussen belijdenis en leven, en laat ons dat gat zien zonder het te dichten. Misschien is dat het ongemakkelijke punt: de afstand tussen wat we zeggen te geloven en hoe we leven is vaak niet zichtbaar voor onszelf. Gideon zag waarschijnlijk geen tegenspraak. Het volk ook niet, totdat hij dood was. Het oordeel komt vaak pas achteraf, en dat is een huiveringwekkend gegeven.

Het Detail

De efod. Een efod was oorspronkelijk het priesterkleed van de hogepriester, met de borstplaat waarin de Urim en Tummim zaten om Gods wil te zoeken. Gideon maakt iets dat lijkt op een legitiem godsdienstig voorwerp, geen Baälsbeeld, geen gouden kalf. En juist dat is het verraderlijke. Israël hoereert niet achter een vreemde god aan, maar achter een verdraaide versie van de eigen eredienst. Het gevaarlijkste afgodsbeeld draagt vaak de naam van de ware God. Gideon plaatst het bovendien in Ofra, zijn eigen stad, niet in Silo waar de tabernakel stond. Eredienst wordt gecentreerd rond hém. Dat is geen openlijke afval; dat is religie die zichzelf tot middelpunt maakt.

Context

We zijn in de tijd van de Richteren, ergens tussen 1200 en 1100 voor Christus. Israël heeft geen koning, geen centraal bestuur, geen vaste eredienst. Het land kent een eindeloze cyclus: afval, onderdrukking, geroep, redder, rust, weer afval. Sukkoth en Pnuël lagen aan de oostkant van de Jordaan, op de handelsroute. Hun weigering was politiek pragmatisme: stel dat Gideon verliest, dan hebben zij zich gecompromitteerd bij de Midianieten. De zeventig zonen wijzen op een groot huishouden met meerdere vrouwen, typisch koninklijk gedrag. En Sichem, waar zijn bijvrouw woont, wordt in het volgende hoofdstuk het toneel van een bloedige nasleep door diezelfde zoon Abimelech. De zaden van hoofdstuk 9 worden hier al gezaaid.

Reflectie

Waar in mijn leven is de overwinning gevaarlijker geworden dan de strijd?

Welk "efod" heb ik gemaakt, een goede zaak die stilletjes het centrum van mijn aandacht heeft ingenomen in plaats van God zelf?