Spreuken 17:5

De Tekst

"Wie de arme bespot, smaadt Diens Maker; wie zich verblijdt over onheil, zal niet voor onschuldig gehouden worden." Twee zinnen, twee bewegingen van het hart die op het eerste gezicht los van elkaar staan, maar door de spreukdichter bewust naast elkaar zijn gelegd. Spot met de zwakke, en leedvermaak om andermans onheil. Twee kleine plooien in de ziel die groter blijken dan we denken.

De Kern

Wat deze spreuk onthult, is een verrassende ketting: minachting voor een mens is minachting voor God. Er wordt geen brug gebouwd via een omweg ("God houdt van arme mensen, dus doe aardig"), nee, de lijn is directer en scherper. Wie lacht om de arme, spot met de Maker zelf, omdat die arme het handwerk van diezelfde Maker is. Je kunt God niet eren en tegelijk Zijn maaksel bespotten. En dan die tweede helft: leedvermaak wordt niet afgedaan als een menselijk trekje, maar als schuld. God ziet het niet door de vingers. De spreuk maakt van de binnenkant van je hart een openbare zaak.

De Rode Draad

Deze lijn loopt van Genesis tot Golgotha. In Genesis 1 wordt de mens gemaakt naar Gods beeld, en dat beeld verdwijnt niet als iemand arm, gebroken of vernederd raakt. Daarom zegt Jezus in Mattheüs 25 dat wat je aan de minste hebt gedaan, je aan Hem hebt gedaan. Christus zelf werd de bespotte arme, naakt aan een kruis, met soldaten die dobbelden en omstanders die hun hoofd schudden. Het leedvermaak van Golgotha is de donkerste vervulling van deze spreuk. En juist daar, waar de spot het diepst gaat, koopt Hij de spotters vrij. De Maker die bespot werd, redt wie Hem bespotte.

De Spiegel

Hier moet je even stilstaan. Niet bij de grote, grove spot, maar bij de kleine bewegingen. De collega die door zijn scheiding financieel kopje onder gaat en die je stiekem denkt "eigen schuld". De dakloze bij de supermarkt aan wie je voorbijloopt met een licht gevoel van irritatie. Het bericht over een BN'er die valt, en die kleine tinteling van genoegen. De buurman die zijn baan kwijt is en van wie je hoort dat het "wel een lesje voor hem zal zijn". Herken je het? Ik wel. Deze spreuk trekt geen streep tussen jou en de brute pestkop. Ze trekt de streep dwars door je eigen hart. En dan dat woord: "smaadt Diens Maker". Niet "is niet zo aardig", maar smaadt God. Dat kleine plezier in andermans ondergang is geen bagatel, het is een theologisch statement dat je maakt zonder het te merken.

De Hoofdpersoon

De echte hoofdpersoon in deze spreuk is de Maker. Hij staat op de achtergrond, maar Hij is degene om wie het gaat. Het is Zijn eer die op het spel staat wanneer een mens wordt bespot. En daarmee komt er iets over God aan het licht dat we vaak vergeten: Hij identificeert Zich met de armen en gebrokenen op een manier die ons ongemakkelijk mag maken. Hij is niet neutraal. Hij trekt Zich de spot persoonlijk aan. Dat betekent ook: wanneer jij bespot bent, gekleineerd, aan de kant gezet om je armoede, je gebrokenheid, je falen, dan staat Hij niet toe te kijken. Hij voelt het als aan Hemzelf gedaan. Die God is niet zacht in de zin van slap, maar zacht in de zin van betrokken tot op de huid.

Het Detail

Let op dat woordje "Diens Maker". Niet "een Maker", niet "de Schepper" in het algemeen, maar Diens, van die arme dus. De spreukdichter had kunnen zeggen "wie de arme bespot, spot met God". Maar hij kiest voor deze constructie waarbij God expliciet aan díe specifieke arme wordt gekoppeld. Die man die daar zit met zijn lege handen, hij heeft een Maker, en die Maker claimt hem. Dat is bijna schokkend intiem. Er bestaat geen anonieme arme in Gods ogen. Elk gezicht, elke geschiedenis, elke schaamte hoort bij een Maker die zegt: dit is van Mij.

Het Profiel

De oorspronkelijke hoorders leefden in een cultuur waar armoede zichtbaar was aan de stadspoort, waar bedelaars, weduwen en vreemdelingen zich dagelijks aandienden. En waar spot een sociaal wapen was, een manier om de eigen positie te bevestigen. Wie kon lachen om de zwakke, hoorde bij de sterken. De spreuk snijdt dwars door deze sociale logica heen. Voor Israël, dat zichzelf mocht begrijpen als een volk van bevrijde slaven, was minachting voor de arme bovendien geheugenverlies. Ze waren zelf ooit die arme geweest, in Egypte. Wie spot, vergeet zijn eigen verhaal en vergeet Wie hem eruit heeft gehaald.

Reflectie

Waar in mijn dagelijkse leven proef ik dat kleine plezier bij andermans tegenslag, en wat zegt dat over hoe ik in werkelijkheid over God denk?

Wie is de "arme" in mijn directe omgeving die ik onbewust minder waardig behandel, en hoe zou het zijn om die persoon voortaan te zien als iemand die door God met naam wordt geclaimd?