Mattheüs 25

De Tekst

Mattheüs 25 bestaat uit drie scherpe scènes die Jezus vlak voor zijn lijden uitspreekt. Tien meisjes wachten met olielampen op een bruidegom die laat komt; vijf zijn voorbereid, vijf niet. Een heer vertrouwt zijn slaven verschillende sommen geld toe en rekent bij thuiskomst af. En tenslotte: de Mensenzoon komt in heerlijkheid en scheidt de volken als schapen en bokken, op grond van wat ze deden of nalieten voor de geringsten.

De Kern

Wat deze drie verhalen bindt, is niet zozeer het thema 'wederkomst', maar de vraag wat geloof in de tussentijd doet. Jezus tekent een wereld waarin de Heer weg is en op zich laat wachten. Geen van de drie gelijkenissen draait om de vraag of mensen Hem verwachten; dat doen ze allemaal. Het draait om wat ze ondertussen doen met olie, met geld, met hongerige mensen. Geloof is hier geen mentale stand of emotionele temperatuur, maar een vorm van leven die zichtbaar wordt in voorbereiding, risico en barmhartigheid. De scheiding aan het einde valt niet langs de lijn van wie iets beleed, maar van wie iets deed. Dat is ongemakkelijk, en het hoort zo te zijn.

De Rode Draad

Mattheüs zet hier het verbondsdenken van het Oude Testament voort. Israël kreeg een land, een wet, een roeping; de profeten oordeelden niet over orthodoxe formuleringen maar over wat er met de weduwe, de wees en de vreemdeling gebeurde (denk aan Jesaja 58, waar vasten zonder gerechtigheid leeg is). Jezus radicaliseert die lijn: de Mensenzoon zelf verschuilt zich in de hongerige, de gevangene, de vreemdeling. Dat is een verbluffende christologische zet. De Koning die straks oordeelt, is dezelfde die nu vermomd rondloopt in de mensen die we het liefst negeren. Het kruis ligt hier al in de schaduw: een Koning die zich identificeert met de verworpenen, omdat Hij zelf verworpen zal worden.

De Spiegel

Hier wordt het oncomfortabel. De vijf onverstandige meisjes deden niets verkeerd; ze vergaten alleen na te denken over de lange termijn. Dat is de verleiding van wie het druk heeft met goede dingen: kerkwerk, gezin, carrière, terwijl de eigen ziel langzaam droogvalt. Wanneer las je voor het laatst zonder dat het ergens 'voor' moest dienen? De slaaf met één talent begroef niet uit luiheid maar uit angst; hij dacht klein over zijn heer en dus klein over zichzelf. Hoeveel beslissingen neem jij vanuit die kramp, dat het toch nooit goed genoeg is? En dan de geringsten: dat zijn niet de armen op een ander continent waar je een maandbedrag aan overmaakt. Het is de collega die niemand uitnodigt voor de lunch, de buurman in scheiding, de gevangene die je nooit zou bezoeken.

De Intertekst

Jakobus 2 leest als een commentaar op dit hoofdstuk: geloof zonder werken is dood. Geen tegenstelling met Paulus, maar dezelfde lijn als Mattheüs 25, want het geloof dat redt, is nooit alleen. Boeiender nog is Spreuken 19:17: "Wie zich ontfermt over de arme, leent uit aan de HEERE." Daar zit al de gedachte dat God zich zo met de arme verbindt dat een gift aan hem een gift aan God is. Jezus trekt die draad door tot het uiterste: niet alleen leent de Heer mee, Hij is de arme. En de schapen weten dat niet eens; ze vragen verbaasd wanneer ze Hem dan gezien hebben. Echte barmhartigheid telt niet mee wat ze doet.

Context

Dit is dinsdag in de stille week. Jezus heeft de tempel verlaten (24:1), de stad geoordeeld, en zit met zijn leerlingen op de Olijfberg. Binnen drie dagen wordt Hij gekruisigd. Mattheüs schrijft zijn evangelie waarschijnlijk decennia later, voor een gemeenschap die worstelt met het uitblijven van de wederkomst en met de vraag hoe je trouw blijft in een vijandige wereld. De gelijkenissen ademen die spanning: de bruidegom blijft uit, de heer is lang weg, en de Mensenzoon komt pas later. In een cultuur waar olie, talenten en gastvrijheid concrete economische realiteiten waren, niet metaforen, landden deze beelden hard. Een talent was ongeveer twintig jaar dagloon; de inzet is nooit symbolisch.

Het Detail

Let op het woord 'geringsten' (Mat. 25:40). Jezus zegt letterlijk: "Een van deze geringste broeders van Mij." Dat woordje 'van Mij' wordt vaak weggelezen. Het maakt nogal uit. Sommige uitleggers beperken het tot christelijke broeders en zusters in nood, anderen verbreden het tot alle lijdenden. Hoe je ook kiest, het detail dat Jezus deze mensen zijn broeders noemt, vlak voordat Hij alleen gaat sterven, is onthutsend. Hij claimt familieband met wie geen familie meer hebben. En dat betekent dat onze omgang met de geringe niet iets liefdadigs is dat we erbij doen, maar iets familiairs dat we Hem aandoen of onthouden. Barmhartigheid is hier verwantschap, geen project.

Reflectie

Welke 'talent' heb jij begraven uit angst dat het toch niet genoeg is, en wat zou het kosten om hem morgen uit te graven?

Wie is op dit moment in jouw concrete leven een 'geringste broeder' die jij niet ziet, of liever niet zou willen zien?