2 Koningen 17

De Tekst

Hosea, de laatste koning van Israël, probeert onder het Assyrische juk uit te komen door achter de rug van zijn meester te onderhandelen met Egypte. Salmaneser ontdekt het verraad, belegert Samaria drie jaar lang, en voert het volk weg naar Assur. Daarna volgt een lange, harde verklaring waarom dit gebeurde, en een vreemd verhaal over de nieuwe bewoners die het land krijgen toegewezen en hun eigen religieuze mengsel brouwen.

Context

Het is rond 722 voor Christus. Het noordelijke koninkrijk Israël bestaat dan al ruim twee eeuwen, sinds de scheuring na Salomo. Assyrië is op dat moment de wereldmacht, een militair apparaat dat steden ontvolkt en bevolkingen verplaatst om opstand te voorkomen, een soort georganiseerde culturele vernietiging. Samaria, de hoofdstad, ligt strategisch op een heuvel en houdt het drie jaar uit, wat iets zegt over de stadsmuren maar nog meer over de hopeloosheid: geen leger komt te hulp, geen God grijpt in. Egypte, waar Hosea op gokt, is dan een verzwakte schaduw van zichzelf. Het is de gok van een drenkeling die zich vastklampt aan drijfhout.

De Kern

Wat dit hoofdstuk doet, is uniek in de boeken Koningen: de verteller stopt het verhaal en houdt een lange toespraak. Drie eeuwen geschiedenis worden samengeperst tot één theologische diagnose. En die diagnose is genadeloos eerlijk. Het volk ging niet plotseling onderuit. Ze hadden gezondigd "vanaf de dag dat Hij hen uit Egypte had geleid", in het geheim dingen gedaan "die niet juist waren", op elke heuvel altaren gebouwd, ondanks profeten en zieners die God onophoudelijk stuurde. De ballingschap is geen verrassing maar een oogst. De kern is dit: God laat zich niet eindeloos vergeten zonder dat het iets doet. Verbond is geen sentiment.

De Rode Draad

Israël gaat in omgekeerde richting de geschiedenis door. Uit Egypte werden ze geleid, naar Assur worden ze gevoerd. De uittocht draait terug. Heel de reis door de woestijn, het land binnentrekken, de tempel bouwen, het wordt afgewikkeld als een teruggespoelde film. En toch eindigt het verhaal van God met zijn volk hier niet. Het zaad van Juda blijft over, en uit dat zaad komt uiteindelijk de Ene die wel trouw zal blijven waar Israël faalde. Jezus citeert later Hosea, de profeet die juist in deze jaren preekte: "Ik wil barmhartigheid en geen offer." De ballingschap snijdt diep, maar ze is niet het laatste woord. Ze maakt ruimte voor een Messias die het verbond van binnenuit zal herstellen.

De Spiegel

Let op hoe het hoofdstuk de zonde beschrijft: "in het geheim", "dingen die niet juist waren". Niet één groot afvalsmoment, maar een sluipend gewenningsproces. Een altaartje hier, een Asjerapaal daar, een verstandshuwelijk met de cultuur eromheen. Dit is precies hoe het bij ons gaat. Niemand staat op een ochtend op met het besluit God los te laten. Het is de bijbel die langzaam onder een stapel komt. Het is het werk dat eerst belangrijker werd dan rust, daarna belangrijker dan trouw, daarna belangrijker dan eerlijkheid. De vraag van dit hoofdstuk aan jou is niet of je een grote breuk hebt gemaakt, maar wat er heimelijk op de heuvels van je leven staat, wat je naast God hebt geplaatst zonder dat iemand het zag, jijzelf nauwelijks meer.

De Intertekst

Het slot van het hoofdstuk is bevreemdend. De Assyriërs verplaatsen volken naar Samaria, leeuwen vallen ze aan, en ze concluderen dat ze "de wijze van de God van het land" niet kennen. Een priester wordt teruggestuurd om hen te onderwijzen. Het resultaat: ze vereren de HEER én hun eigen goden. Het hoofdstuk eindigt met de zin dat ze tot op deze dag doen zoals hun voorvaderen. Dit is de geboorte van wat later het Samaritaanse probleem heet, het waarom achter Jezus' gesprek met de vrouw bij de put in Johannes 4. Wanneer zij zegt "onze vaderen hebben op deze berg aangebeden", staan acht eeuwen 2 Koningen 17 achter haar. Jezus' antwoord, dat aanbidders Hem in geest en waarheid zullen aanbidden, doorbreekt precies de halfslachtigheid die hier in dit hoofdstuk ontstaat.

Het Profiel

De oorspronkelijke lezers van Koningen zaten waarschijnlijk zelf in ballingschap, in Babel, een eeuw of langer na de val van Samaria. Voor hen was dit hoofdstuk geen vreemde geschiedenis maar een spiegel: kijk, dit overkwam onze noordelijke broeders, en weet je waarom het ook ons overkwam? Het is geen hoofdstuk geschreven om met de vinger naar Israël te wijzen, het is geschreven door mensen die de pijn van precies hetzelfde oordeel kenden, en die in het opschrijven ervan probeerden te begrijpen wat hen was overkomen, en hoopten dat hun kinderen het niet zouden vergeten.

Reflectie

Wat staat er heimelijk op de heuvels van mijn leven, dingen die niemand ziet maar die God wel ziet?

Welke halfslachtige aanbidding, een beetje God en een beetje wat anders, heb ik me eigen gemaakt zonder dat ik het nog opmerk?