Genesis 35

De Tekst

God roept Jakob terug naar Bethel, de plaats waar Hij hem eerder verscheen. Jakob laat zijn huishouden de vreemde goden begraven onder de eik bij Sichem, bouwt een altaar, en ontvangt opnieuw de belofte en de naam Israël. Onderweg sterft Debora, Rachel sterft bij de geboorte van Benjamin, en aan het slot sterft Izak. Tussen deze drie graven door blijft God spreken.

De Kern

Wat opvalt is de gelaagdheid: dit hoofdstuk is één lange beweging van terugkeer, en tegelijkertijd een aaneenschakeling van verlies. God zegt: ga terug naar Bethel. Terug naar de plek waar Hij Jakob voor het eerst ontmoette, twintig jaar geleden, toen Jakob vluchtte voor zijn broer met niets dan een steen onder zijn hoofd. Nu keert hij terug als een man met vrouwen, kinderen, kudden, littekens. En God herhaalt wat Hij daar toen zei: je naam zal Israël zijn. Alsof God zegt: je bent lang onderweg geweest, maar wat Ik toen beloofde, geldt nog. De kern is niet dat Jakob eindelijk aankomt, maar dat God trouw blijft aan wat Hij bij Bethel begon.

De Rode Draad

Bethel, huis van God, wordt hier tot een plek van vernieuwd verbond. Jakob begraaft de afgoden en bouwt een altaar; het patroon dat later in Israëls geschiedenis steeds terugkeert: reiniging voordat er ontmoeting is. Interessant is dat juist hier, in dit hoofdstuk van dood en verlies, de naam Israël bevestigd wordt en de belofte klinkt: koningen zullen uit u voortkomen. Die belofte loopt door tot David, en verder, tot de Zoon van David die geboren wordt in het gebied waar Rachel sterft, bij Efrath, dat is Bethlehem. De Herder uit Micha 5 komt daar vandaan, uit dezelfde grond waar Rachel om haar zoon huilt. Verbond en verlies, geboorte en graf, liggen in dit hoofdstuk vlak naast elkaar.

De Spiegel

Er is iets in dit hoofdstuk dat je herkent als je lang genoeg geleefd hebt. Je keert terug naar een plek, letterlijk of in gedachten, waar God ooit iets deed, en je bent niet meer dezelfde. Je hebt gewonnen en verloren. Mensen die met je meegingen zijn er niet meer. Debora, de voedster van Rebekka, wordt hier begraven, en de eik heet Alloncachuth, eik van geween. Wie noemt er nog een boom naar een verdriet? Wij plakken meestal snel over. Maar dit hoofdstuk staat stil bij graven. Het vraagt: wat draag je nog mee dat begraven moet worden, welke vreemde goden zitten er in je koffers, en durf je terug te gaan naar de plek waar God ooit sprak, ook al ben je gehavender dan toen?

De Intertekst

Jeremia 31 pakt Rachels dood op: "een stem is in Rama gehoord, Rachel weent over haar kinderen." Matteüs citeert dat als Herodes de kinderen van Bethlehem laat vermoorden. Rachels graf wordt zo een echoput door de eeuwen heen; haar tranen worden de tranen van elke moeder die een kind verliest. Tegelijk klinkt in Hosea 12 een terugblik op precies dit moment: "te Bethel vond Hij hem, en daar sprak Hij met ons." Hosea leest Genesis 35 als een woord dat niet alleen tot Jakob gesproken werd, maar tot heel het volk, en dus ook tot ons. Bethel is niet alleen Jakobs verhaal.

De Vraag

Waarom sterft Rachel juist nu? Ze had zo lang op kinderen gewacht, God had haar verhoord met Jozef, en nu, net als de belofte over koningen en volken hernieuwd wordt, sterft ze in het kraambed. Ze noemt haar zoon Ben-Oni, zoon van mijn smart, en met haar laatste adem gaat het licht uit. Jakob verandert de naam in Benjamin, zoon van de rechterhand, maar hij wist de smart niet uit. De tekst geeft geen verklaring. Geen zin die zegt: dit was omdat, of: dit werkte mee ten goede. Alleen: zij stierf, en werd begraven, en Jakob richtte een gedenkteken op. Soms is dat wat de Schrift ons geeft: een steen, geen antwoord.

Het Detail

Twee keer wordt in dit hoofdstuk iemand begraven onder een boom. Debora onder de eik bij Bethel, en de vreemde goden onder de eik bij Sichem. Bomen als getuigen, als plaatsen van herinnering. In een cultuur zonder foto's, zonder gedenkstenen op elke straathoek, was een boom een monument dat generaties zag komen en gaan. Onder één eik verdwijnen de afgoden die het huis van Jakob vergiftigden; onder een andere rust een oude vrouw die Rebekka's leven gedragen heeft. Reiniging en rouw, allebei onder de takken. God laat Jakob niet alleen aankomen bij Bethel; Hij laat hem eerst wortelen bij bomen, bij graven, bij dingen die stil in de aarde staan.

Reflectie

Welke plek in jouw leven zou 'Bethel' kunnen heten, en durf je erheen terug te keren zoals je nu bent?

Wat moet er onder jouw eik begraven worden voordat je verder kunt reizen?