Handelingen 19

De Tekst

Paulus komt in Efeze aan, vindt daar twaalf leerlingen die nog nooit van de Heilige Geest gehoord hebben, en doopt hen opnieuw. Twee jaar lang onderwijst hij in de zaal van Tyrannus, terwijl God buitengewone wonderen doet, zelfs via zweetdoeken. Joodse bezweerders die proberen Jezus' naam te misbruiken worden vernederd door een demoon. Tovenaars verbranden hun boeken. En de stad komt in oproer wanneer de zilversmid Demetrius merkt dat de cultus van Artemis economisch begint te wankelen door het evangelie.

De Kern

Dit hoofdstuk gaat over de botsing tussen de naam van Jezus en alle andere namen die mensen aanroepen om grip te krijgen op de werkelijkheid: magie, godinnen, formules, beroepsstand. Lukas laat zien dat de Geest niet een toevoeging is bij religieus leven, maar het verschil maakt tussen weten over Jezus en kennen van Jezus. De zeven zonen van Sceva proberen de naam te gebruiken zoals je een toverspreuk gebruikt, los van relatie en gehoorzaamheid. Het loopt op vernedering uit. Het evangelie laat zich niet annexeren door magie of marktwerking. Het breekt door, of het breekt af wat ermee concurreert.

De Rode Draad

De scène met de zonen van Sceva echoot bewust Exodus. Daar moesten de Egyptische magiërs uiteindelijk erkennen: "Dit is de vinger van God" (Ex. 8:19), toen hun eigen toverkunst tekortschoot tegenover Mozes. In Efeze gebeurt iets vergelijkbaars: de magische cultuur van de stad, beroemd in de oudheid om haar bezweringsformules, capituleert publiek door de boeken te verbranden. En achter beide scènes staat het derde gebod: de Naam niet ijdel gebruiken. De demoon herkent Jezus, herkent Paulus, en stelt de pijnlijke vraag: "maar wie bent u?" Alleen wie in Christus is ingelijfd, draagt zijn Naam met gezag. Dat patroon, van bekering die zichtbaar wordt in wat je verbrandt of loslaat, loopt door tot in Openbaring, waar Babylon valt en de kooplieden rouwen om hun verloren handel (Op. 18). Demetrius is hun voorloper.

De Spiegel

De vraag van de demoon, "Jezus ken ik en van Paulus weet ik, maar wie bent u?", schuurt. Want hoeveel van ons christelijk leven bestaat uit het hanteren van de juiste taal zonder dat de Naam ons werkelijk doordrenkt? We bidden in Jezus' naam, we sluiten onze mails af met een zegen, we citeren bij verjaardagen een tekst. Maar zou een demoon ons herkennen? De boekverbranding in Efeze is ongemakkelijk concreet. Vijftigduizend zilverstukken aan rook. Wat ligt er in jouw huis, op jouw telefoon, in jouw werkpatronen, dat eigenlijk niet samengaat met de Naam die je belijdt en dat je toch handhaaft omdat het te duur is om los te laten? En Demetrius spiegelt iets anders: de momenten waarop je ontdekt dat je geloofsbezwaren eigenlijk portemonnee-bezwaren zijn.

Het Profiel

Voor de eerste lezers van Handelingen, waarschijnlijk een gemengd gezelschap van Joden en heidenen in het Romeinse rijk, was Efeze geen willekeurige stad. Het was de vierde stad van het rijk, met de Artemistempel als een van de zeven wereldwonderen. Iedereen kende de Efezische letters, magische formules die op amuletten werden gedragen. Wie dit hoorde, hoorde dus: het evangelie kan dáár wortelen. Niet in een verlicht stadje, maar in het hart van occulte business. De boekverbranding was geen privé-vroomheid maar een publieke ondergang van een hele industrie. En de opstand bij het theater, dat 25.000 mensen kon herbergen, was voor de hoorders een herkenbare politieke realiteit: religie en handel waren in de Grieks-Romeinse wereld onontwarbaar verweven.

Context

Paulus is in Efeze tijdens zijn derde reis, ergens rond het jaar 53 tot 56. De stad is een havenstad, kosmopolitisch, en de Artemistempel functioneert als bank, toeristische trekpleister en religieus centrum tegelijk. De zilversmeden die kleine tempeltjes maken vormen een gilde, een economische macht. Wat Lukas hier beschrijft is niet een religieus debat maar een economische aardbeving. Tegelijk is dit de langste vaste periode van Paulus' bediening: twee jaar in de zaal van Tyrannus, waarschijnlijk in de heetste uren van de dag wanneer een filosoof zijn lokaal verhuurde. Geen kerkgebouw, geen prestige, gewoon een gehuurde ruimte tussen siësta en avondeten. Daar wordt heel de provincie Asia bereikt.

De Hoofdpersoon

Paulus staat centraal, maar valt op door zijn afwezigheid op het kritieke moment. Hij wíl naar het theater om de menigte toe te spreken; de discipelen en zelfs enkele Asiarchen, hoge stadsbestuurders die hem welgezind zijn, houden hem tegen. Dat detail is veelzeggend. Paulus is geen roekeloze martelaar-in-spe, en hij is geen einzelganger. Hij laat zich beschermen door broeders en zelfs door buitenstaanders die wijsheid hebben. Tegelijk is hij de man die twee jaar lang dagelijks doceert, die door God gebruikt wordt voor wonderen die hij zelf niet orchestreert (zelfs zijn zweetdoeken werken), en die toch nuchter blijft. Zijn kracht zit niet in spektakel, maar in volharding. Zijn gezag komt voort uit zijn verbondenheid met Christus, niet uit techniek. Dat is precies wat de zonen van Sceva missen.

Reflectie

Wat in jouw leven zou je moeten verbranden, niet omdat het verboden is, maar omdat het niet meer past bij de Naam waarin je gedoopt bent?

Waar lijk jij meer op Demetrius dan je wilt toegeven: waar zijn jouw "geestelijke" bezwaren eigenlijk bezwaren over verlies van comfort, status of inkomen?