Jeremia 11

De Tekst

Jeremia krijgt opdracht om door de straten van Jeruzalem te lopen en de mensen te herinneren aan het verbond dat God ooit sloot bij de uittocht uit Egypte. Ze hebben dat verbond gebroken, zegt God, en daarom komt er onheil dat niet meer af te wenden is. Aan het eind van het hoofdstuk blijkt dat zelfs Jeremia's eigen dorpsgenoten uit Anatot hem naar het leven staan.

De Kern

Wat hier gebeurt is niet zomaar een profetische waarschuwing; het is een juridische aanklacht. God herinnert aan de voorwaarden van een verbond dat zijn volk ooit met eed en al heeft aanvaard. "Vervloekt is de man die niet luistert naar de woorden van dit verbond," klinkt het in vers 3, en dat is geen retorische donderslag maar een citaat uit hun eigen ondertekende contract. Dat is het schurende: God is hier geen willekeurige tiran die kwaad wordt. Hij is de verbondspartner die na eeuwen van geduld eindelijk zegt wat er in de kleine lettertjes stond. Genade en trouw hebben een keerzijde als ze systematisch beantwoord worden met verraad.

De Rode Draad

De vervloeking uit dit hoofdstuk hangt boven het hele Oude Testament als een zwaard, en het is precies deze vloek die Christus op zich neemt. Wanneer Paulus schrijft dat Christus "een vloek geworden is voor ons" (Galaten 3:13), staat hij eigenlijk bij deze tekst uit Jeremia stil, bij deze taal van de verbondsvloek. De onheil dat Jeremia hier aankondigt, treft uiteindelijk niet alleen Juda in de ballingschap; het treft in zijn diepste vorm de Zoon aan het kruis. En de belofte in vers 4, "u zult Mij tot een volk zijn en Ik zal u tot een God zijn," die belofte wordt in Christus opnieuw geopend, nu op basis van een nieuw verbond dat niet meer op stenen tafelen staat maar op harten geschreven wordt.

De Spiegel

Er is iets ongemakkelijks in de manier waarop God in vers 8 zegt: ze wandelden "in het goeddunken van hun verharde hart." Dat is geen dramatische afvalligheid, geen opzichtige goddeloosheid. Het is de gewone gang van je eigen zin doen. De vraag die de tekst aan jou stelt, is niet of je een moordenaar of overspeler bent, maar of je leven feitelijk nog gestuurd wordt door wat God zegt of alleen nog door wat jou goeddunkt. Je carrièrekeuzes, je uitgavenpatroon, hoe je over je collega's praat, hoeveel tijd je aan je telefoon geeft, wat je zondag doet. Het verbond stelt vragen die dwars door onze burgerlijke vroomheid heen snijden, en daar houden we niet van.

De Vraag

Waarom zegt God tegen Jeremia in vers 14: "bid niet voor dit volk"? Dat is een verontrustende zin. Elders lezen we juist dat we voor iedereen moeten bidden, en Jeremia zelf bidt op andere plekken wel voor zijn volk. Wat gebeurt hier? De eerlijke lezing is dat er een punt bestaat waarop God zegt: de tijd van tussenkomst is voorbij, het oordeel moet zijn loop hebben. Dat is moeilijk te verteren. We willen graag geloven dat gebed altijd nog iets kan keren. Misschien moeten we het zo verstaan: God kondigt hier het onvermijdelijke aan, niet om ons cynisch te maken over gebed, maar om duidelijk te maken hoe ernstig verbondsverraad is. Ergens ligt een grens; waar precies, weten wij niet.

De Intertekst

Deuteronomium 27 en 28 vormen de directe achtergrond van dit hoofdstuk; daar staan de zegeningen en vervloekingen van het verbond die Jeremia hier oproept. Zonder die tekst is Jeremia 11 onbegrijpelijk. En vooruitkijkend: het beeld in vers 19, waar Jeremia zich vergelijkt met "een argeloos lam dat ter slachting geleid wordt," klinkt door in Jesaja 53 en uiteindelijk in het Nieuwe Testament rond Jezus. Jeremia proeft in zijn eigen lijden iets voor van wat de Messias zal ondergaan: de profeet die het woord brengt en er door zijn eigen mensen om vermoord wordt.

Het Profiel

De eerste hoorders waren bewoners van Jeruzalem in de laatste decennia voor de val van 587 v.Chr. Ze leefden in een tempelstad, gingen naar de offerdiensten, kenden de rituelen. En ze dachten waarschijnlijk dat het allemaal wel goed zat, juist omdat de tempel er nog stond. Jeremia's boodschap moet hebben geklonken als hoogverraad: de aanwezigheid van de tempel garandeert helemaal niets. Nog schokkender was het detail over Anatot. Dat was Jeremia's geboortedorp, een priesterstadje op enkele kilometers van Jeruzalem. Zijn eigen buren, familie, jeugdvrienden willen hem dood. Voor de eerste hoorders was dat een teken hoe diep de rot zat: zelfs onder de priesters, zelfs onder wie het beter zouden moeten weten.

Reflectie

Waar in mijn leven doe ik feitelijk wat mij goeddunkt, terwijl ik mezelf voorhoud dat ik God volg?

Welke tempel of vanzelfsprekendheid in mijn geloofsleven zou weleens een schijnzekerheid kunnen zijn, zoals de tempel dat was voor Jeruzalem?