Jeremia 23:5

De Tekst

"Zie, er komen dagen, spreekt de HEERE, dat Ik voor David een rechtvaardige SPRUIT zal doen opstaan. Hij zal als Koning regeren en verstandig handelen, Hij zal recht en gerechtigheid doen op de aarde." Zo klinkt Jeremia 23:5. Na een striemende aanklacht tegen de koningen en herders die de kudde verstrooid hebben, breekt hier de belofte door: God zelf gaat een nieuwe telg uit Davids stam laten opkomen, één die wél doet wat een koning hoort te doen.

De Kern

Het theologische gewicht van dit vers zit in het contrast. Jeremia heeft net Jojakim, Jojachin en Zedekia afgeschreven als koningen die het volk hebben vernield (22:13-30). En dan, midden in die puinhoop, zegt God niet: Ik geef het op met het huis van David. Hij zegt: Ik zal opstaan doen. Het initiatief ligt volledig bij Hem. Deze Koning komt niet voort uit dynastieke berekening of politieke wederopstanding, maar uit Gods eigen scheppende daad. En let op wat Hem kenmerkt: recht en gerechtigheid, niet macht en glorie. God herstelt zijn koningschap door karakter, niet door kracht.

De Rode Draad

Het woord "Spruit", tsemach in het Hebreeuws, is geen willekeurige aanduiding. Het is een technische term geworden voor de messiaanse afstammeling. Jesaja 11:1 had het al gezegd: een rijsje uit de afgehouwen tronk van Isaï. Zacharia zal het later oppakken (3:8, 6:12): "Zie, een Man, Zijn Naam is SPRUIT". De boom van David is omgehakt, maar uit de dode stronk komt nieuw leven. Als Mattheüs zijn evangelie opent met een geslachtsregister dat via de ballingschap naar Jezus loopt, vertelt hij eigenlijk hoe deze belofte handen en voeten kreeg. Jezus als Koning die recht doet, niet in de zin van een aardse rechtbank, maar door zelf de vloek te dragen die op het onrecht rustte.

De Spiegel

Wij hebben allemaal onze eigen ervaringen met slechte herders. De baas die zijn ego belangrijker vond dan zijn team. De dominee die zijn positie misbruikte. De ouder die het niet aankon. Misschien ben je zelf wel iemand die anderen heeft teleurgesteld, in je gezin, op je werk, in de kerkenraad. Dit vers doet iets ongemakkelijks: het weigert cynisme. Terwijl Jeremia alle reden had om te zeggen dat leiders per definitie corrupt zijn, houdt hij vast aan het beeld van een Koning die het wél goed doet. De vraag aan jou is niet of je gelooft dat mensen kunnen falen, dat weet je al. De vraag is of je nog gelooft dat er ergens rechtvaardigheid bestaat die niet corrumpeert.

De Hoofdpersoon

God is hier de handelende persoon, niet David en niet de Spruit. "Ik zal doen opstaan." Wat opvalt is Gods hardnekkigheid. Hij had zijn belofte aan David (2 Samuël 7) kunnen intrekken toen de koningen bleken te falen. Hij doet het niet. Er zit iets in het karakter van deze God waardoor Hij zijn woord niet loslaat, zelfs niet als de menselijke kant van het verbond compleet in duigen ligt. Tegelijk is Hij eerlijk: de huidige koningen krijgen geen witwasbeurt. Genade betekent bij deze God niet dat het kwaad wordt weggemoffeld, maar dat Hij het overwint door iets nieuws te scheppen dwars door de puinhopen heen.

De Intertekst

Drie lijnen lopen samen in dit vers. Ten eerste 2 Samuël 7:12-16, de belofte aan David dat zijn troon voor eeuwig zal staan; Jeremia houdt God aan zijn eigen woord. Ten tweede Deuteronomium 17:14-20, waar staat wat een koning van Israël hoort te zijn: iemand die de Torah leest en zijn hart niet verheft. De koningen die Jeremia veroordeelde deden precies het tegenovergestelde. En ten derde de doorwerking in Lukas 1:32-33, waar de engel tegen Maria zegt dat haar Zoon de troon van zijn vader David zal krijgen. De naam die de Spruit in het volgende vers krijgt, "de HEERE onze GERECHTIGHEID" (23:6), is een directe steek naar Zedekia, wiens naam "gerechtigheid van de HEERE" betekent maar die er niets van bakte. Jezus zal de naam wél waarmaken.

De Vraag

Het schuurt dat deze belofte zo traag in vervulling gaat. Jeremia sprak dit rond 600 voor Christus. Zes eeuwen voor Jezus. En na Jezus wachten wij nog steeds op de volle doorwerking van recht en gerechtigheid op de aarde. Op straat in Gaza, in de rechtbanken, in ziekenhuizen. Waar is die Koning die recht doet? De tekst geeft geen tijdschema. Wat hij wel geeft, is een verankering: het komt niet omdat wij het maken, maar omdat Hij het doet. Dat is geen makkelijke troost, want het laat de pijn van nu staan. Maar het is wel eerlijker dan de illusie dat wij het koninkrijk zelf tevoorschijn kunnen organiseren.

Reflectie

Waar in je leven ben je stilletjes cynisch geworden over de mogelijkheid van rechtvaardig leiderschap, en wat doet deze belofte met dat cynisme?

Als de naam "de HEERE onze GERECHTIGHEID" op Jezus slaat, wat betekent het dan concreet dat zijn gerechtigheid ook de jouwe wordt genoemd?