Jeremia 23

De Tekst

Jeremia richt zich tot de herders van Israël, de politieke en geestelijke leiders die de kudde hebben verstrooid in plaats van geweid. God belooft zelf een rechtvaardige Spruit uit David te doen opstaan. Vervolgens volgt een lange aanklacht tegen de profeten van Jeruzalem: ze plegen overspel, sterken de handen van boosdoeners, spreken visioenen uit hun eigen hart en zeggen "vrede, vrede" waar geen vrede is. Ze zijn niet door God gezonden, maar rennen wel. Het hoofdstuk eindigt met een bijtend woordspel rond het woord "last".

De Kern

Dit hoofdstuk gaat over leiderschap dat God vervalst. Herders die zichzelf weiden, profeten die dromen doorgeven als waren het orakels, priesters en volk die het woord "last van de HEERE" tot een grap hebben gemaakt. Het theologisch hart zit in vers 22: als ze in Mijn raad hadden gestaan, zouden ze Mijn volk hebben doen terugkeren van hun slechte weg. Ware profetie is niet in de eerste plaats voorspelling maar bekering. Wie namens God spreekt zonder in Zijn nabijheid te hebben gestaan, doet iets ergers dan liegen: hij troost mensen op weg naar de afgrond. Vrede prediken waar oordeel dreigt, is een pastorale doodzonde.

De Rode Draad

Middenin de aanklacht licht vers 5 op: er komt een Spruit, een rechtvaardige telg uit David, die zal regeren met inzicht en recht en gerechtigheid doen op de aarde. Zijn naam: DE HEERE ONZE GERECHTIGHEID. Waar de herders van Juda faalden, komt de Herder die niet faalt. Het Nieuwe Testament pakt dit beeld op wanneer Jezus zichzelf de goede Herder noemt (Johannes 10), tegenover huurlingen die vluchten. En Paulus zal schrijven dat Christus voor ons tot gerechtigheid is geworden. De rode draad loopt van falend menselijk leiderschap, via de belofte van een koninklijke Spruit, naar de gekruisigde die precies dat is wat de titels van Jeremia 23 beloofden.

De Spiegel

Deze tekst schuurt vooral als je zelf iets van leiding hebt. Ouder, leidinggevende, kringleider, ouderling, docent, coach. De vraag is niet of je liegt, maar of je makkelijker "vrede, vrede" zegt dan wat werkelijk gezegd moet worden. Zeg je tegen je puber wat handhaafbaar is, of wat waar is? Vertel je in een functioneringsgesprek de zachte versie omdat het conflict je te duur is? Zwijg je in de kerkenraad omdat spreken je populariteit kost? En breder: welke stemmen laat je binnen die je sterken in wat je toch al wilde, in plaats van je te confronteren? Jeremia 23 gaat over de verleiding om God te citeren voor je eigen agenda. Dat is een verleiding voor iedereen die bidt.

De Hoofdpersoon

De hoofdpersoon is God zelf, en Hij is boos op een manier die we in de tekst kunnen horen kraken. "Mijn hart is in Mijn binnenste gebroken, al mijn beenderen sidderen" (vers 9). Dit is geen kille rechter. Dit is een God die het aanziet hoe Zijn eigen naam wordt gebruikt om leugens te verkopen, en die daarvan lichamelijk ontregeld raakt. Tegelijk is Hij de God die belooft: Ik zal zelf de rest van Mijn schapen bijeenbrengen. Hij delegeert Zijn zorg niet meer, Hij komt zelf. Deze combinatie, van woede over vervalste religie en vastberadenheid om Zijn mensen persoonlijk terug te halen, is typerend voor de God van de profeten. Hij is nooit onverschillig, en nooit sentimenteel.

Het Detail

In vers 33 tot 40 wordt gespeeld met het Hebreeuwse woord massa, dat zowel "last" als "godsspraak" betekent. Mensen vroegen spottend: "Wat is de last van de HEERE?" Alsof profetie een lastige belasting was geworden, iets om ironisch over te doen. Gods antwoord is scherp: júllie zijn de last, en Ik zal jullie afwerpen. Wie het woord van God tot cabaret maakt, wordt zelf het voorwerp van Zijn afwerping. Dit detail is ongemakkelijk actueel. Er is een moderne omgang met de Bijbel waarin alles wat schuurt eerst ontwapend wordt met een grap of een verzuchting over "die oude teksten". Jeremia zegt: wees voorzichtig hoe je erover spreekt. Woorden over God laten sporen na in de spreker.

Context

We zijn in Jeruzalem, kort voor of tijdens de eerste deportaties naar Babel (rond 605 tot 586 voor Christus). De koningen na Josia zijn zwak en corrupt, de tempeldienst draait door alsof er niks aan de hand is, en er is een levendige markt van profeten die de bevolking geruststellen. Jeremia staat vrijwel alleen tegenover een religieus establishment dat officieel gelijk heeft en sociaal gedragen wordt. Dat maakt dit hoofdstuk zo pijnlijk: de mensen die Jeremia aanvalt, hebben papieren, posities, gehoor. Hij heeft alleen een woord dat brandt in zijn beenderen. Dat is de setting waarin gerechtigheid geen abstracte deugd is, maar een politiek riskante daad.

Reflectie

Waar in mijn leven zeg ik "vrede, vrede" waar eigenlijk iets gezegd moet worden dat mij iets kost?

Welke stemmen laat ik toe die mij bevestigen, en welke stem mijd ik omdat die mij zou terugroepen van een weg die ik al gekozen heb?