Jesaja 44

De Tekst

Jesaja 44 opent met een aanspraak vol tederheid: Jakob, mijn knecht, wees niet bevreesd. God belooft zijn Geest uit te gieten over het nageslacht, spot vervolgens meedogenloos met houten en gouden goden die door mensenhanden gemaakt zijn, en eindigt met de aankondiging dat Kores, een heidense koning, Jeruzalem zal herbouwen. Tussen die polen, verkiezing en spotlied, staat de proclamatie: Ik ben de Eerste en Ik ben de Laatste, buiten Mij is er geen God.

De Kern

Het hart van dit hoofdstuk is de vraag: op wie durf je te vertrouwen wanneer alles wankelt? De ballingen in Babel zagen daar tempels groter dan alles wat Jeruzalem ooit had, met beelden die eeuwenoud leken. Hun eigen God had zijn stad laten vallen. Jesaja duwt hen terug naar de bodem onder alles: schepping. De God die je vormde in de moederschoot (vers 2, 24) is dezelfde die de hemel uitspande. Verkiezing is dus geen sentimentele voorkeur, maar het handelen van de Schepper zelf. En daarom kan Hij zeggen: Ik heb je overtredingen uitgewist als een nevel (vers 22). Genade rust hier op scheppingsmacht, niet op een humeur.

De Rode Draad

De belofte in vers 3, Ik zal mijn Geest uitgieten op uw nageslacht, is een van die zaden die pas in Handelingen 2 openbreken. Petrus grijpt op Pinksteren terug op precies dit soort teksten om te zeggen: dit is het nu. Maar er is nog een lijn. Kores, de heiden die Gods gezalfde wordt genoemd (44:28 loopt door in 45:1), laat zien dat God zijn heil niet aan bloedlijn of vroomheid bindt. Hij gebruikt wie Hij wil, zelfs iemand die Hem niet kent. Die scandaleuze vrijheid loopt uit op Christus, de ware Gezalfde, door wie ook heidenen worden ingelijfd. Verkiezing van Jakob was nooit exclusiviteit; het was de bedding waarlangs God bij de volken kwam.

De Spiegel

Het spotlied over de afgodenmaker (vers 9 tot 20) is ongemakkelijk precies. Iemand hakt een boom om, gebruikt de ene helft om zijn brood te bakken en zijn handen te warmen, en van de andere helft maakt hij een god waarvoor hij neerbuigt. Hij eet zich warm aan het ene stuk hout en bidt tot het andere. Voor de moderne lezer die geen beelden snijdt, is de vraag: waar warm ik mijn handen aan én knielsel ik gelijktijdig voor? Je carrière is een prima warmtebron; ze wordt een afgod wanneer je haar ook je identiteit laat geven. Je gezin, je gezondheid, je bankrekening, je gelijk in discussies, allemaal legitieme dingen die kantelen zodra je er redding van verwacht. De tekst noemt de kern in vers 20: hij voedt zich met as. Je merkt het pas als je merkt dat wat je vasthoudt geen substantie heeft.

De Vraag

Hoe verhoudt Gods soevereine keuze zich tot ons handelen? Hier lees je in één hoofdstuk dat God Jakob heeft geformeerd, gekozen, geroepen, en dat Hij Kores bij name aanwijst voordat die geboren is. Tegelijk klinkt in vers 22 de oproep: keer terug tot Mij. Als God alles al beschikt heeft, waarom dan die dringende toon? De tekst geeft geen filosofisch antwoord. Wat je wel ziet is dit: Gods soevereiniteit ontkracht de oproep niet, ze maakt haar juist geloofwaardig. Alleen omdat Hij werkelijk in staat is te redden, heeft terugkeren zin. De alternatief is een god die hoopt dat je meewerkt. Hier is mysterie geen probleem om op te lossen maar de grond waarop je durft te bewegen.

Context

We zitten in de ballingschap, ergens in de zesde eeuw voor Christus. Jeruzalem ligt in puin, de tempel is verbrand, de elite van Juda woont in Babylonische steden. Babel is op dat moment de culturele bovenmacht: astronomen, tempels van Marduk, processies met vergulde beelden door de straten. En dan is er die kleine groep Judeeërs die moet blijven geloven in een God zonder tempel, zonder land, zonder beeld. De verleiding is niet primair intellectueel maar sociaal en zintuiglijk. Babel oogt overtuigend. Jesaja spreekt in die situatie, en de aankondiging van Kores, de Perzische koning die Babel zal veroveren in 539 voor Christus, is politiek explosief: God gebruikt een buitenlander om zijn volk terug te brengen.

Het Profiel

De eerste hoorders waren mensen die zich schaamden. Hun God had, zo leek het, verloren. Kinderen groeiden op met Babylonische namen en Babylonische liederen. Voor hen was het spotlied over de afgodenmaker geen theologische exercitie maar bevrijdend gelach: ineens zag je wat je buren deden voor wat het was, hout en as. En de aanspraak Jakob, mijn knecht, wees niet bevreesd raakte een zenuw die wij nauwelijks nog voelen. Zij hoorden: Hij weet nog wie ik ben. Hij is mij niet vergeten in dit vreemde land. De belofte van Geest op het nageslacht was voor ouders die vreesden dat hun kinderen God zouden kwijtraken in Babel. Dat is een angst van alle tijden.

Reflectie

Waar warm jij momenteel je handen aan én kniel je tegelijk voor, zonder dat je het door hebt?

Wat zou het voor jou concreet betekenen om te geloven dat de God die je vormde in de moederschoot dezelfde is die de hemel uitspande?