Jesaja 5

De Tekst

Jesaja zingt een liefdeslied dat omslaat in een aanklacht. Een geliefde plant een wijngaard op een vruchtbare helling, doet alles wat nodig is, en wacht op druiven. Maar er groeien stinkvruchten. Dan volgt het oordeel: de muur eraf, de wijngaard prijsgegeven. En Jesaja onthult: die wijngaard is Israël. Wat volgt zijn zes weeklachten over hebzucht, dronkenschap, brutaliteit, omkering van goed en kwaad, eigenwijsheid en corrupte rechtspraak. Het hoofdstuk eindigt met een verre volk dat als een leeuw komt grommen, en duisternis over het land.

De Kern

Dit hoofdstuk gaat over de pijn van een God die niet meer wist wat Hij nog had kunnen doen. "Wat is er nog meer te doen aan Mijn wijngaard, dan wat Ik eraan gedaan heb?" (vers 4). Dat is geen retorische woede maar een gewonde vraag. God heeft niet bezuinigd op zijn liefde, en toch komt er stinkvrucht uit. De kern is dat zonde hier niet als overtreding van regels wordt getekend, maar als verraad van zorg. En het oordeel is geen explosie, het is een terugtrekken: de muur weg, de regen weg, de bescherming weg. God laat los wat zichzelf al heeft losgelaten.

De Rode Draad

De wijngaard wordt een van de centrale beelden in de Bijbel, en Jezus pakt hem expliciet op. In Mattheüs 21 vertelt Hij de gelijkenis van de onrechtvaardige pachters; iedereen die Jesaja kende, hoorde de echo onmiddellijk. Maar dan komt de verrassing in Johannes 15: "Ik ben de ware wijnstok." Jezus stapt zelf de wijngaard in en wordt de plant die wel de vrucht draagt die Israël schuldig bleef. Het oordeel van Jesaja 5 valt uiteindelijk op Hem, buiten de muur, op Golgotha. En vanuit Hem groeit een nieuwe wijngaard waarin ook de heidenen ranken worden. De rode draad loopt van teleurstelling naar trouw, via het kruis.

De Spiegel

De zes weeklachten lezen ongemakkelijk modern. Wee hen die huis aan huis trekken en akker aan akker (vers 8): de honger naar meer vierkante meters, meer rendement, meer veiligheid die nooit veiligheid genoeg is. Wee hen die goed kwaad noemen en kwaad goed (vers 20): de bekwaamheid waarmee we onze eigen scheve keuzes herdopen tot inzicht of authenticiteit. Wee hen die wijs zijn in eigen ogen (vers 21): de subtiele zelfgenoegzaamheid die niet meer gecorrigeerd wil worden, ook niet door een preek, een vriend, een tekst. Deze tekst spiegelt niet de grove zonden van anderen, maar de respectabele zonden van mensen zoals jij en ik, die in de kerk zitten en denken dat het meevalt.

Het Detail

Let op het woordspel in vers 7, dat in vertaling bijna verdwijnt. God verwachtte "recht" (mishpat) maar zag "bloedvergieten" (mispach); Hij verwachtte "gerechtigheid" (tsedaqah) maar hoorde "geschreeuw" (tse'aqah). Twee woordparen die in het Hebreeuws bijna identiek klinken, maar het verschil tussen leven en dood markeren. Dat is geen literaire grap. Het laat zien hoe dicht authentieke vrucht en stinkvrucht bij elkaar liggen, hoe makkelijk gerechtigheid kan ontaarden in iets dat er nog op lijkt maar het tegenovergestelde is geworden. Een gemeente kan vroom klinken en toch geschreeuw produceren. Een leven kan ordelijk lijken en toch bloed laten. Het verschil zit soms in één letter, één keuze, één gewoonte.

Context

Jesaja profeteert in de achtste eeuw voor Christus, in Juda, onder welvarende koningen als Uzzia en Jotham. Het was een tijd van economische groei, militaire stabiliteit en religieuze drukte. De tempel draaide, de offers liepen, maar daaronder broeide ongelijkheid. Grootgrondbezitters slokten kleine boeren op (vers 8), feesten duurden van de ochtend tot de avond (vers 11), en rechters lieten zich omkopen (vers 23). Het lied wordt waarschijnlijk gezongen tijdens een oogstfeest, wanneer iedereen vrolijk en aangeschoten luistert naar wat als een romantisch lied begint. Pas halverwege snijdt het mes. Jesaja gebruikt de feestvreugde tegen de feestvierders, en de Assyrische dreiging die hij aankondigt zal binnen een generatie historisch werkelijkheid worden.

De Intertekst

Psalm 80 bidt later, na de ballingschap, precies tegen dit beeld in: "U hebt een wijnstok uitgegraven uit Egypte… waarom hebt U haar muren afgebroken?" De psalmist neemt het oordeel van Jesaja 5 serieus en smeekt om herstel. Dat gebed wordt verhoord op een onverwachte manier. Wanneer Jezus in Johannes 15 zegt "Ik ben de ware wijnstok, en mijn Vader is de wijngaardenier", neemt Hij de rol over die Israël niet kon vervullen. En in Openbaring 14 komt de wijngaard nog één keer terug, nu als oogst van het oordeel. Tussen Jesaja 5 en Openbaring 14 staat het kruis, waar de echte druif geperst wordt zodat wij niet geperst hoeven worden. De Schrift sluit zichzelf hier, met bloed in plaats van bloedvergieten.

Reflectie

Waar in jouw leven lijkt de vrucht op gerechtigheid, maar klinkt er bij doorvragen eerder geschreeuw?

Wat heeft God aan jouw "wijngaard" gedaan dat je bent gaan beschouwen als vanzelfsprekend?