Jesaja 58

De Tekst

"Roep luidkeels, houd u niet in, verhef uw stem als een bazuin." Zo begint dit hoofdstuk, met een opdracht aan de profeet om Gods volk te confronteren met een religieus leven dat aan de buitenkant klopt en aan de binnenkant hol is. Ze vasten, ze zoeken God, ze klagen dat Hij niet antwoordt. Maar God wijst aan waar het schuurt: hun vasten gaat samen met ruzie, uitbuiting en onverschilligheid voor de hongerige. Dan volgt de belofte: een ander vasten, waarin recht wordt gedaan en banden worden losgemaakt, zal licht doen doorbreken als de dageraad.

De Kern

Wat hier gebeurt is ongemakkelijk en helder tegelijk: God onderscheidt tussen vroomheid die Hem zoekt en vroomheid die Hem gebruikt. Het volk denkt dat het vasten een hefboom is, iets wat God moet bewegen. God draait het om. Niet jullie offer beweegt Mij, maar Mijn beweging naar de armen, de gevangenen, de uitgebuitenen, dat is het vasten dat Ik verkies. De tekst raakt aan iets diepers dan ethiek. Religie wordt hier ontmaskerd als een instrument van zelfbevestiging, en in dezelfde adem wordt ze hersteld als deelname aan Gods eigen hartslag. Wie het juk van anderen losmaakt, ontdekt dat zijn eigen juk wijkt. Dat is geen ruil, dat is een geheim.

De Rode Draad

Jesaja 58 staat in een lange lijn waarin God zegt: barmhartigheid wil Ik, en geen offer. Die lijn loopt door tot Jezus, die in Lucas 4 de boekrol van Jesaja opent en aankondigt dat Hij gekomen is om gevangenen vrij te laten en verdrukten heen te zenden in vrijheid. De stem die in Jesaja 58 roept om het juk los te maken, wordt in Christus een lichaam dat zelf het juk draagt en breekt. En de belofte hier, dat het licht doorbreekt als de dageraad, krijgt in het Nieuwe Testament een gezicht: Hij is dat licht. Niet als beloning voor goed gedrag, maar als de aanwezigheid die het goed doen mogelijk maakt.

De Spiegel

Er is iets in ons dat liever vast dan vrijgevig is. Vasten kun je controleren, je kunt het meten, je kunt het aan jezelf bewijzen. Het juk van een ander losmaken is rommeliger, kost meer, levert minder zichtbaars op. Vraag jezelf eens af waar je religieuze energie heen gaat. Naar de stille tijd die je trouw houdt, terwijl je collega die je niet kunt uitstaan al maanden onder je huid zit? Naar de kring die je leidt, terwijl het geld dat je verdient ergens een leven kost dat je niet ziet? Jesaja is niet uit op schuldgevoel. Hij wijst op een blinde vlek waar God juist wil binnenkomen. De vraag is niet of je vroom genoeg bent, maar of je vroomheid Gods richting op beweegt.

De Intertekst

Jakobus schrijft eeuwen later: "De zuivere en onbevlekte godsdienst voor God en de Vader is dit: wezen en weduwen bezoeken in hun verdrukking en zichzelf onbesmet bewaren van de wereld." Dat is Jesaja 58 in één zin. En Mattheüs 25, waar de Koning de schapen scheidt van de bokken op grond van wat ze deden aan de minste van Zijn broeders, is feitelijk een uitwerking van dit hoofdstuk in het oordeel. Wat hier alleen nog als belofte en oproep klinkt, wordt daar de maatstaf. Tegelijk botst Jesaja met elke vorm van christendom die genade losmaakt van gerechtigheid. Hij laat zien dat het één het ander niet uitsluit maar voortbrengt.

Het Profiel

De eerste hoorders zijn waarschijnlijk Judeeërs die na de ballingschap zijn teruggekeerd, of er middenin zitten. Mensen die hebben geleerd dat hun zonden hen de tempel hebben gekost, en die nu fanatiek proberen het goed te doen. Vasten was hun manier om God terug te roepen. Stel je hun verbijstering voor: ze doen precies wat de wet en de traditie van hen vragen, en God zegt dat Hij het niet ziet, omdat Hij iets anders ziet. Hun werknemers die ze uitknijpen. Hun ruzies. Hun blindheid voor de armen om hen heen. Dit is geen verwijt aan goddelozen, dit is een verwijt aan de vromen.

Context

De terugkeer uit Babel was geen triomftocht. Het land lag in puin, de tempel moest opnieuw, er was honger en sociale spanning. Rijken werden rijker, armen verloren hun grond, schuldslavernij kwam terug. In zo'n wereld is vasten een luxe die de rijke zich kan veroorloven en die de arme niet eens nodig heeft, want hij eet toch al niet. Dat maakt Gods aanklacht des te scherper. Hij zegt feitelijk: jullie vasten over de hoofden van mensen heen die jullie zelf hongerig houden. De profeet spreekt in een samenleving waar religie en onrecht naast elkaar leven zonder elkaar te storen, en hij weigert dat te accepteren.

Reflectie

Welk deel van mijn vroomheid is in werkelijkheid een manier om God te ontwijken in plaats van te ontmoeten?

Wiens juk ligt binnen mijn bereik om los te maken, en waarom heb ik dat tot nu toe niet gedaan?