Jesaja 65

De Tekst

God spreekt in dit hoofdstuk twee bewegingen tegelijk uit. Aan de ene kant zijn klacht over Israël, een volk dat Hem niet zocht terwijl Hij zich liet vinden, dat eigen wegen ging tot in occulte rituelen en zelfgekozen heiligheid. Aan de andere kant zijn aankondiging van iets onverwachts: Hij laat zich vinden door wie niet naar Hem vroeg, redt een rest, en schept uiteindelijk een nieuwe hemel en een nieuwe aarde waarin geen kind meer jong sterft en de wolf bij het lam graast.

De Kern

Dit hoofdstuk laat zien hoe God reageert op een vastgelopen verbond: niet door de verbondsbelofte op te geven, maar door haar radicaal te verbreden en tegelijk te zuiveren. Hij scheidt binnen het volk een rest af ("mijn knechten") en sluit anderen buiten, niet op grond van afstamming maar op grond van houding tegenover Hem. Tegelijk overschrijdt Hij de grenzen van Israël door zich te laten vinden door wie niet vroeg. Het is hetzelfde patroon dat het hele evangelie zal dragen: God blijft trouw aan zijn belofte, maar wie erbij hoort wordt opnieuw gedefinieerd. En achter dat alles staat een belofte die het verbond niet alleen herstelt, maar de schepping zelf vernieuwt.

De Rode Draad

Paulus citeert vers 1 en 2 vrijwel meteen achter elkaar in Romeinen 10, en dat is geen toevalstreffer. Voor hem ligt hier in profetie wat hij in zijn dagen ziet gebeuren: de heidenen die niet zochten, vinden Christus, terwijl Israël Hem voor het grootste deel mist. Jesaja 65 is dus geen randopmerking in het Oude Testament, maar een van de wortels waaruit Paulus' theologie van Jood en heiden groeit. En de slotverzen, over een nieuwe hemel en nieuwe aarde, klinken letterlijk door in Openbaring 21. Johannes ziet wat Jesaja zag, maar dan voltooid: het ruwe beeld bij Jesaja, waar nog gestorven wordt (vers 20), wordt in Openbaring uitgezuiverd tot een wereld waarin de dood er helemaal niet meer is.

De Spiegel

Het scherpe van dit hoofdstuk zit niet in de heidenen die binnenkomen, maar in de mensen die zeggen: "Blijf op een afstand, raak mij niet aan, want ik ben heiliger dan u" (vers 5). Dat is een herkenbare beweging, ook in jezelf. Je leest je Bijbel trouw, je houdt je aan dingen die anderen loslaten, en ergens kruipt er een lijn omhoog waaronder je anderen rangschikt. God noemt dat rook in zijn neus. Confronterend, omdat juist de toegewijde lezer hier gespiegeld wordt, niet de losbol. De vraag is niet of je God zoekt, maar of je hem zoekt op zijn voorwaarden of op die van jou; of je leeft van wat Hij geeft, of van wat jou onderscheidt van anderen.

Het Detail

In vers 1 staat de zin "Ik ben gevonden door hen die naar Mij niet vroegen." Het Hebreeuwse werkwoord is passief en bevat een verrassing: God laat zich vinden. Vinden is hier geen prestatie van de zoeker, want die zoekt niet eens. Het is iets wat God doet aan zichzelf, een keuze om zich beschikbaar te stellen aan wie er niet om gevraagd heeft. Dat zet de hele logica van religie op zijn kop. Wij denken in termen van zoeken en belonen, en zo werkt het ook vaak in vroomheidstaal. Maar hier komt het initiatief volledig van de andere kant. Genade is geen antwoord op zoeken; ze is de eerste beweging die het zoeken pas mogelijk maakt.

De Hoofdpersoon

God is in dit hoofdstuk verrassend emotioneel. Hij strekt zijn handen uit "de hele dag" naar een opstandig volk (vers 2), een gebaar van een verlangende ouder, geen koele rechter. Hij is verontwaardigd, ja, en de toorn in vers 6 en 7 is reëel, maar de overheersende toon is verlangen. Hij wil gevonden worden, wil gevraagd worden, wil zich geven. Tegelijk is Hij niet sentimenteel: wie zich heiliger acht dan Hij voorschrijft, of wie zijn naam vergeet voor andere goden, krijgt het zwaard. Dit is een God die zowel het zoeken als het oordelen ernstig neemt. En aan het eind verschuift Hij van klacht naar scheppen: "Zie, Ik schep" (vers 17). Dat werkwoord, bara, is hetzelfde als in Genesis 1. Hij begint opnieuw.

Context

Jesaja 56 tot 66 wordt traditioneel gelezen tegen de achtergrond van de terugkeer uit ballingschap, of de aanloop daarnaartoe. Het volk is gedesillusioneerd: de herbouwde tempel valt tegen, oude zonden komen terug, en de grote beloften van hoofdstukken 40 tot 55 lijken niet uit te komen. In die sfeer klinkt hoofdstuk 65. Er zijn mensen die God serieus zoeken, en er zijn mensen die teruggrijpen op heidense praktijken: offers in tuinen, eten van varkensvlees, raadplegen van de doden (verzen 3 en 4). De gemeenschap is gespleten, en God antwoordt door binnen het volk zelf onderscheid te maken. Dat is pijnlijk en bevrijdend tegelijk: niet je geboorte bepaalt waar je staat, maar je antwoord op Hem.

Reflectie

Waar in jouw geloofsleven sluipt het "ik ben heiliger dan u" binnen, en hoe zou je dat herkennen voor God het rook in zijn neus noemt?

Wat betekent het voor jouw bidden dat God zich laat vinden door wie niet vraagt, niet als beloning maar als beginpunt?