Johannes 3:1

De Tekst

Johannes introduceert een man met naam en functie: Nikodemus, farizeeër, lid van de Joodse Raad. Drie regels, drie lagen status. Voordat er ook maar één woord gesproken is, weet je dat hier iemand binnenkomt die iets te verliezen heeft. Hij is niet zomaar een toehoorder in de menigte, hij is een gezaghebbende schriftgeleerde die straks in het donker naar Jezus toe zal komen.

De Kern

Johannes doet iets subtiels. Hij laat je Nikodemus zien voordat Nikodemus iets doet. Naam, partij, positie. Het is alsof de camera langzaam op iemand inzoomt om te tonen: kijk goed, want hier komt niet de vijand die je verwacht, en ook niet de leerling die je hoopt. Hier komt iemand die aan alle uiterlijke voorwaarden voldoet om God te kennen, en die straks te horen krijgt dat hij opnieuw geboren moet worden. Deze ene zin is de opstelling voor een botsing tussen alles wat een mens kan bereiken en wat alleen God kan geven.

De Rode Draad

Nikodemus staat in een lange rij van religieuze mensen die door God worden bevraagd. Denk aan de rijke jongeling verderop in de evangeliën, die alles goed heeft gedaan en toch iets fundamenteels mist. Of denk aan Paulus, farizeeër zoals Nikodemus, die op weg naar Damascus zijn hele cv als verlies gaat rekenen. De lijn loopt door het hele verhaal van de Schrift: God kiest steeds opnieuw voor mensen die niet passen bij de verwachting (Jakob boven Ezau, David de jongste, Maria het meisje), en Hij zet vraagtekens bij mensen die keurig aan de bovenkant staan. Nikodemus vertegenwoordigt hier alles wat mensen zelf kunnen opbouwen aan vroomheid. En Jezus zal precies dat aanraken.

De Spiegel

Misschien wil je liever niet horen dat dit vers over jou gaat. Nikodemus is de brave, degene die het goed heeft gedaan. Je herkent hem in jezelf als je eerlijk bent. Je gaat naar de kerk, je leest je Bijbel, je hebt je overtuigingen op orde, je stemt zoals het hoort, je bent iemand naar wie anderen luisteren. En juist daarom kruipt er iets ongemakkelijks in wanneer Johannes hem introduceert. Want de vraag die eraan komt, over opnieuw geboren worden, is niet gesteld aan de tollenaar of de prostituee, maar aan de kringleider, de ouderling, de theologisch onderlegde. Aan jou dus. Wat als alles wat je hebt opgebouwd aan geestelijk leven, hoe echt ook, niet het beslissende is? Wat als God iets van je vraagt dat je niet zelf kunt regelen, ook niet met nog meer inzet, nog meer discipline, nog meer studie? Deze tekst legt een trots bloot die zich vermomt als toewijding.

Het Profiel

Voor de eerste lezers van Johannes, veelal Joden en Grieks-sprekende gelovigen in de late eerste eeuw, was het woord "farizeeër" beladen. De farizeeën waren geen karikatuur; ze waren de meest serieuze, meest schriftgetrouwe beweging binnen het jodendom. Ze wilden Gods wet leven, tot in de details van het dagelijks bestaan. Lid zijn van de Joodse Raad, het Sanhedrin, betekende bovendien behoren tot de bestuurlijke top van Jeruzalem. Als Johannes deze introductie geeft, horen zijn lezers: hier komt de crème de la crème van religieus Israël. Dat maakt het gesprek dat volgt zoveel scherper. Nikodemus wordt niet neergezet als hypocriet. Hij is een oprechte zoeker, en dat maakt Jezus' woorden over wedergeboorte des te ontwrichtender.

Het Detail

Let op de volgorde waarin Johannes hem introduceert. Niet eerst zijn naam, maar "er was een mens uit de farizeeën". Eerst mens, dan partij, dan naam, dan positie. Dat "mens" is geen toeval. In het vorige hoofdstuk sloot Johannes af met de opmerking dat Jezus wist wat in de mens was en niemand nodig had om Hem over de mens te vertellen. En nu, direct daarna: er was een mens. Nikodemus stapt het toneel op als testcase. Wat weet Jezus over deze mens? Wat ziet Hij dat Nikodemus zelf nog niet ziet? Het woordje "mens" bindt de scène vast aan de vorige zin, en waarschuwt je: hier wordt een hart gelezen.

De Vraag

Waarom komt Nikodemus straks in de nacht? Johannes noemt het expliciet, en uitleggers strijden erover. Was het angst voor collega's? Discretie? Was de nacht de tijd voor rustige rabbijnengesprekken? Waarschijnlijk speelt alles mee, maar Johannes gebruikt licht en donker in dit evangelie theologisch geladen. Nikodemus komt vanuit het duister naar het Licht. Dat is eerlijker dan wij het vaak willen maken. Geloof begint zelden in klaarheid; het begint vaker in schemer, in gemengde motieven, in half durven en half terugdeinzen. De tekst veroordeelt Nikodemus daar niet om. Maar hij verbloemt het ook niet. Je mag in het donker beginnen. Je hoeft er niet in te blijven.

Reflectie

Welke status, kennis of vroomheid heb ik opgebouwd die me stiekem het gevoel geeft dat ik al binnen ben?

Waar in mijn geloof loop ik nog in de schemer, en durf ik dat ook zo te benoemen tegenover God?