Johannes 3:10

De Tekst

Nicodemus staat sprakeloos. Hij, de leraar, is net door Jezus teruggeworpen op zijn eigen onwetendheid. En dan komt de vraag die pijn moet hebben gedaan: "Bent u de leraar van Israël en weet u deze dingen niet?" Geen preek, geen uitleg vooraf, gewoon een vraag die als een mes tussen zijn ribben glijdt.

De Kern

Het is nacht. De lampen in het huis flakkeren, en tegenover Jezus zit een man met een titel. Nicodemus is niet zomaar iemand, hij is ho didaskalos, dé leraar. In het Grieks staat er een bepaald lidwoord dat vaak wegvalt in vertaling maar dat hem plaatst als iemand met naam en gezag binnen de Farizeeën, waarschijnlijk lid van het Sanhedrin. Hij is gekomen met beleefde openingszinnen, met een compliment zelfs: "wij weten dat U van God gekomen bent." Hij spreekt in het meervoud, alsof hij namens een fractie komt onderhandelen.

Maar Jezus heeft dat meervoud doorbroken met een woord over opnieuw geboren worden, en Nicodemus is teruggevallen op letterlijkheid. Kan een oude man terug in de moederschoot? En nu, na Jezus' uitleg over wind en Geest, komt deze wedervraag. Ze is niet neerbuigend, maar wel scherp. Het theologisch hart is dit: kennis van de Schrift is geen garantie voor kennis van God. Je kunt de teksten uit je hoofd kennen en de Werkelijkheid missen waar ze over gaan.

De Rode Draad

Wat had Nicodemus moeten weten? Jezus verwijst impliciet naar het Oude Testament, waar de belofte van een nieuw hart en een nieuwe geest allang staat opgetekend. Ezechiël sprak van water dat reinigt en een geest die wordt ingegeven, precies de beelden die Jezus zojuist gebruikte. Jeremia beloofde een verbond waarin de wet in het binnenste wordt geschreven. Deze dingen stonden in Nicodemus' boekenkast, hij had ze duizend keer gelezen. Hier zit de rode draad: de vernieuwing waar Jezus over spreekt is geen nieuwe leer, maar de vervulling van wat de profeten hadden aangekondigd. Christus komt niet als een breuk met de Schrift maar als de sleutel ervan, en wie de sleutel niet herkent, kan wel de deur beschrijven maar hem niet openen.

De Spiegel

Er zit iets pijnlijks in dit moment voor iedereen die iets van de Bijbel weet. Voor de kringleider die de exegese goed voorbereidt maar 's avonds in bed niet meer bidt. Voor de theologiestudent die weet wat het Grieks doet maar bij het graf van zijn vader met lege handen staat. Voor de ouderling die vergaderingen leidt over beleid en al maanden geen honger meer voelt naar Christus zelf. Jezus zegt niet: u weet te weinig. Hij zegt: u weet dit niet, terwijl u het zou moeten weten. Er is een soort schriftkennis die de ziel juist wapent tégen ontmoeting, omdat elk nieuw woord meteen wordt opgevangen in bekende categorieën. Nicodemus is de spiegel voor iedereen die de Bijbel goed genoeg kent om verrassing uit te sluiten.

Het Detail

Let op dat kleine woord "deze". Bent u de leraar van Israël en weet u déze dingen niet? Het slaat niet op algemene godsdienstige waarheden maar op wat Jezus zojuist heeft gezegd over wedergeboorte, over wind die waait waarheen hij wil, over de Geest die mensen opnieuw baart. Jezus stelt dus dat deze specifieke dingen, wedergeboorte door de Geest, tot de basale kennis van een leraar van Israël hadden moeten behoren. Dat is confronterend. Het suggereert dat de kern van het Oude Testament niet gaat over ritueel of morele codex, maar over een innerlijke vernieuwing door Gods Geest. En dat is precies wat de rabbijnse theologie van die tijd was gaan missen: de belofte van het nieuwe hart was overwoekerd door de zorg om de juiste uitvoering.

De Vraag

Waarom is Jezus zo hard? Nicodemus komt tenslotte in oprechtheid, hij zoekt, hij waagt zijn positie door 's nachts te komen. Verdient hij niet een zachter woord? Maar misschien is dit juist het zachte woord. Als Jezus hem had gepaaid met complimenten over zijn theologische scherpte, was Nicodemus vertrokken met zijn oude zelf intact. Nu wordt hij ontmanteld, en die ontmanteling is genade. Toch blijft er iets ongemakkelijks over. Wij willen graag geloven dat God ons oprechte zoeken beloont met bevestiging. Jezus laat zien dat Hij het soms beloont met een vraag die pijn doet, omdat alleen die pijn iets in ons losbreekt.

De Hoofdpersoon

Nicodemus zelf. Hij zegt in dit moment niets meer, hij zwijgt. Maar hij loopt niet weg. Johannes noemt hem later nog twee keer: hij verdedigt Jezus voorzichtig in het Sanhedrin, en hij helpt bij de begrafenis met een enorme hoeveelheid specerijen, honderd pond, koninklijk. Iets is die nacht gaan werken. De leraar die niets wist, wordt uiteindelijk iemand die het lichaam van zijn Leraar draagt. Zijn geestelijke landschap is dat van een langzame man, iemand die niet in één gesprek doorbreekt maar wel geraakt blijft. Voor wie zichzelf herkent in traagheid, is Nicodemus troost: Jezus schrijft zulke mensen niet af.

Reflectie

Welke Bijbelse kennis in jouw leven is een barrière geworden tegen ontmoeting, in plaats van een deur ernaartoe?

Waar zwijg jij op dit moment, zoals Nicodemus, omdat een vraag van Christus je heeft ontmanteld?