Mattheüs 3:7

De Tekst

Johannes staat in de Jordaan, druipnat van het werk, en ziet ze aankomen: farizeeën en sadduceeën, keurig in hun kleding, keurig in hun theologie. Hij doopt ze niet. Hij ontvangt ze niet. Hij snauwt: "Adderengebroed, wie heeft u laten weten dat u moet vluchten voor de komende toorn?"

De Scene

Stel je de rivier voor. Het is heet, misschien tegen de middag. Het water van de Jordaan is troebel, bruin van de klei die de voeten van honderden dopelingen hebben losgewoeld. De oevers ruiken naar zweet, natte wol, kamelenmest. Mensen huilen. Mensen belijden hardop dingen die ze thuis nooit zouden zeggen. Een tollenaar bekent afpersingen. Een vrouw noemt een naam die niet haar man is. Johannes staat er middenin, kameelhaar plakt tegen zijn huid, en hij dompelt onder, dompelt onder, dompelt onder.

En dan verandert de sfeer. Ergens aan de rand van de menigte splijt de menigte zich vanzelf. Mensen stappen opzij. Er komt een groep die niet zweet zoals de anderen zweten. Farizeeën met hun brede gebedskwasten, sadduceeën met de zelfverzekerdheid van mannen die de tempel bezitten. Ze komen ook naar het water. Ze willen ook gedoopt worden, misschien, of ze willen kijken, of ze willen hun aanwezigheid registreren zoals politici bij een begrafenis.

Johannes kijkt op. En hij ontploft.

De Kern

"Adderengebroed." Het is geen scheldwoord in het wilde weg. Het is een diagnose. Adders zijn dieren die dodelijk zijn zonder dat ze eruit zien als roofdieren, ze glijden geruisloos, ze bijten voordat je ze ziet. Johannes zegt: jullie zien er vroom uit, maar wat jullie uitscheiden is gif. En de vraag die erop volgt, "wie heeft u laten weten dat u moet vluchten voor de komende toorn?", is bijtend van ironie. Alsof hij zegt: wie heeft jullie eigenlijk verteld dat dit ook voor jullie geldt? Jullie hebben altijd gedaan alsof toorn iets is voor de anderen, voor de hoeren en tollenaars, voor de heidenen. En nu staan jullie hier, in de rij, alsof jullie het ook nodig hebben. Wat is er gebeurd?

De Rode Draad

Johannes staat in de lijn van de profeten die altijd hetzelfde probleem aankaartten: het volk van God dat zijn verkiezing verwarde met immuniteit. Amos zei het, Jesaja zei het, Jeremia zei het: God oordeelt juist bij zijn eigen huis. En nu, aan de vooravond van de komst van de Messias, zegt Johannes het opnieuw, scherper dan ooit. Want de bijl ligt al aan de wortel (dat zegt hij twee verzen later). Christus komt niet om het religieuze establishment te bevestigen; Hij komt om het te ontmaskeren. De doop in de Jordaan is een voorafschaduwing van het kruis, waar dezelfde tegenstelling zich voltrekt: godsdienstige mannen die roepen om bloed van de Enige die werkelijk rein is.

De Spiegel

De vraag die Johannes stelt is een vraag die op ons afkomt. Wie heeft jóu verteld dat je moet vluchten? Bij welke preek, welk boek, welk gesprek besefte je voor het eerst dat het oordeel ook jou geldt? En, scherper nog: kwam je naar het water omdat je werkelijk bang was, of omdat het hoorde? Kerkgang, avondmaal, stille tijd, alles kan je vroomheid worden waarachter je jezelf verstopt voor de vraag of je hart eigenlijk wel gebroken is. Johannes wil geen mensen die het rituele doen. Hij wil vluchtelingen, mensen die weten dat er iets achter hen aan komt en dat God hun enige uitweg is. De rest is toneel, en Hij ziet er dwars doorheen.

Context

We zijn ergens rond het jaar 27 of 28, in de woestijn van Judea, dicht bij waar de Jordaan uitmondt in de Dode Zee. Het is politiek gespannen land, Romeins bezet, religieus verscheurd. Farizeeën zijn de nauwgezette wetsleraren van het volk, populair, invloedrijk in de synagoges. Sadduceeën zijn de tempelaristocratie, priesterlijke families die met Rome samenwerken en het bovennatuurlijke grotendeels wegverklaren. Ze mogen elkaar theologisch niet, maar hier verschijnen ze samen, wat op zich al veelzeggend is: ze komen niet als zoekers, ze komen als inspectie. Johannes' opwekking trekt zoveel volk dat hij niet meer te negeren valt. Ze moeten weten wie hij is en of hij een bedreiging vormt.

Het Profiel

Johannes zelf is een figuur uit een andere eeuw. Hij eet sprinkhanen, draagt kameelhaar, woont in de wildernis. Hij lijkt op Elia en dat is precies de bedoeling. Zijn woede is niet de nervositeit van een prediker die zijn publiek kwijt dreigt te raken, het is de heilige verontwaardiging van iemand die dichtbij God heeft geleefd en daardoor scherp ruikt wanneer er onechtheid het water in wandelt. Hij is niet onbeleefd, hij is helder. Hij houdt van deze mensen genoeg om ze niet te sussen. Dat is een vorm van liefde die we bijna zijn kwijtgeraakt: liefde die durft te zeggen dat je vlucht nodig is, niet applaus.

Reflectie

Wanneer merkte jij voor het laatst dat je religieuze routine je beschermde tegen echte ontmoeting met God, en wat deed je toen?

Als Johannes vandaag aan jouw kerkdeur stond, wie zou hij dan "adderengebroed" noemen, en waarom is die vraag pas eerlijk als je hem eerst op jezelf betrekt?