Psalmen 115

De Tekst

De psalm opent met een schreeuw: niet ons, HEERE, niet ons, maar Uw Naam geef eer. Daarna volgt de spot van de volken ("waar is nu hun God?"), gevolgd door een vlijmscherpe beschrijving van hun afgoden: monden zonder spraak, ogen zonder zicht, handen zonder tast. Wie ze maakt, wordt aan hen gelijk. De psalm eindigt met een oproep tot vertrouwen op de HEERE, een zegen over levenden en doden, en de belofte: wij zullen de HEERE loven, van nu aan tot in eeuwigheid.

De Kern

De psalm draait om één zenuwscheidend besef: wat je aanbidt, dat word je. "Laat wie ze maakt hun gelijk worden" (vers 8) is geen wraakwens maar een geestelijke wetmatigheid. Aanbidding vormt. Als je een dood beeld dient, sterft er iets in jou. Als je de levende God dient, ga je leven. Vandaar de openingsschreeuw: niet ons, niet ons. Zodra wij onszelf tot centrum maken, zelfs van vroomheid, verliezen we het contact met de bron die ons draagt. De psalm is dus geen theoretische reflectie over monotheïsme, maar een dringende ethische diagnose: waar je hart zich aan hecht, daarnaar word je gevormd, of je het merkt of niet.

De Rode Draad

Deze psalm zet een spoor uit dat door de hele Schrift loopt en uitkomt bij Paulus in Romeinen 1, waar hij precies deze logica overneemt: mensen hebben de heerlijkheid van de onvergankelijke God verruild voor beelden, en werden zelf verduisterd. En het spoor loopt door naar Christus, die als beeld van de onzichtbare God (Kolossenzen 1:15) precies dat is wat de afgoden niet konden zijn: een gezicht met ogen die zien, een mond die spreekt, handen die aanraken. Waar de afgoden dood zijn, is Hij de levende. Wie Hem aanschouwt, wordt naar dat beeld veranderd. De diagnose van Psalm 115 wordt in Christus omgekeerd tot een belofte.

De Spiegel

Vraag jezelf niet of je afgoden hebt, dat is een oude vraag. Vraag: wat maakt mij doof en blind? Waar zit ik gefixeerd op mijn telefoon terwijl mijn kind praat en ik knik zonder te horen? Welke carrièredroom heeft mijn handen zo vol gemaakt dat ik niets meer aanraak dat er werkelijk toe doet? Welk banksaldo bepaalt mijn gemoedstoestand op maandagochtend? Welk politiek kamp beheerst mijn nieuwsvoorziening zo compleet dat ik andersdenkenden niet meer als mens zie? Dat zijn de beelden waar wij in gaan lijken. Niet dramatisch, niet in één klap, maar sluipend: je merkt op je vijftigste dat je ogen hebt afgeleerd om te zien wat niet direct nut heeft.

Het Detail

Vers 7 vermeldt iets vreemds: "zij brengen geen geluid voort met hun keel." Nadat er al gezegd is dat de mond niet spreekt. Waarom die herhaling? De Hebreeuwse tekst laat zien dat het gaat om zelfs geen keelgeluid, geen kreun, geen zucht. Deze beelden kunnen niet eens klagen. Ze zijn zo dood dat ze niet eens hun eigen ellende kunnen uiten. En daar zit de ethische pointe: wie een afgod dient, leert zwijgen over wat er werkelijk in hem omgaat. De carrièreman die om drie uur 's nachts wakker ligt en niet kan bidden. De perfectionist die niet meer kan huilen. Afgoden maken stom. De HEERE daarentegen hoort keelklanken, ook wanneer er geen woorden meer zijn.

Context

De psalm klinkt in een wereld waarin Israël klein is en de grote rijken imposante tempels hebben met beelden van goud en zilver. De spot "waar is nu hun God?" is geen theoretisch pesten. Het is de vraag van machthebbers aan een volk zonder tempelbeeld, zonder militaire kracht, zonder tastbaar bewijs van goddelijke gunst. Waarschijnlijk stamt de psalm uit de tijd na de ballingschap, toen Jeruzalem nog een schaduw was van vroeger. In die context is "niet ons, maar Uw Naam" een keuze om God niet te instrumentaliseren voor nationale wederopbouw. Zelfs in kwetsbaarheid weigert Israël God tot mascotte te maken. Dat is een politiek en ethisch statement dat schuurt tot vandaag.

De Hoofdpersoon

De HEERE zelf staat centraal, maar Hij wordt getekend in tegenstelling. Waar afgoden vastzitten in hun materiaal, geldt: "Hij doet al wat Hem behaagt" (vers 3). Dat klinkt bijna onbehaaglijk vrij, en dat is het ook. Deze God laat zich niet dragen (afgoden moeten gedragen worden, zie Jesaja 46), maar Hij draagt. Hij is niet in de hemel omdat Hij ver weg is, maar omdat Hij soeverein is over aarde en mens. Zijn karakter is genereus: Hij zegent kleinen én groten. En Hij is toekomstgericht: de doden loven Hem niet meer, dus geeft Hij het leven aan wie nog ademt, opdat wij Hem prijzen "van nu aan tot in eeuwigheid."

Reflectie

Welk beeld dien ik zo lang dat ik zijn gelaatstrekken al herken in mijn eigen gezicht?

Waar in mijn leven ben ik stom geworden, welke keelklank durf ik niet meer voor God te uiten?