Psalmen 77

De Tekst

Asaf kan niet slapen. Hij roept naar God en krijgt geen antwoord, althans niet het antwoord dat hij zoekt. Zijn hand is 's nachts uitgestrekt en wordt niet moe, zijn ziel weigert getroost te worden. Hij vraagt zich hardop af of God hem voorgoed verstoten heeft, of zijn goedertierenheid op is, of Hij vergeten is genadig te zijn. En dan, halverwege de psalm, draait er iets. Hij besluit te gaan denken aan vroeger, aan de daden van de HEERE, en eindigt bij de uittocht: God die zijn volk leidde door de zee, hoewel zijn voetstappen onzichtbaar bleven.

De Kern

Deze psalm laat zien dat geloof geen toestand is maar een handeling, soms een zwoegende. Asaf praat niet weg wat hij voelt. Hij erkent dat God hem geen antwoord geeft, en hij blijft tegelijk roepen. Het kantelpunt is geen openbaring van boven maar een wilsbesluit: "Ik zal de daden van de HEERE gedenken" (vers 12). Hij kiest ervoor zijn aandacht te verleggen, niet omdat zijn gevoel verandert, maar omdat hij weigert door dat gevoel geregeerd te worden. Dat is ethisch hoogst relevant. De psalm leert dat herinneren een morele daad is. Wie God uit het oog verliest in de nacht, verliest niet alleen troost maar ook richting voor zijn handelen overdag.

De Rode Draad

De climax van Psalm 77 is de uittocht. Asaf eindigt met het beeld van God die zijn volk leidt door het water als een kudde, "door de hand van Mozes en Aäron" (vers 21). Daarmee plaatst hij zijn eigen donkere nacht in een veel groter verhaal: God redt door diep water heen, niet eromheen. Dat patroon culmineert in Christus, die zelf door de dood ging, niet eromheen. Wie naar Pasen kijkt, ziet dat Gods grootste reddingen vaak verlopen langs wegen die op het moment zelf niet te volgen zijn. Vers 20 zegt het scherp: "Uw weg was door de zee, en Uw pad door grote wateren, en Uw voetsporen werden niet bekend."

De Spiegel

Wat doe je 's nachts als de gedachten komen? Asaf laat zien hoe je niet moet handelen en hoe wel. Niet handelen betekent niet: scrollen tot je oogleden zakken, drinken tot je niet meer voelt, of de stilte vullen met klachten tegen je partner die het niet kan oplossen. Wel handelen betekent: actief gedenken. Concreet kan dat zijn dat je 's morgens, voordat je e-mail opent, één daad van God uit je eigen leven of uit de Schrift hardop benoemt. Dat je in een conflict op je werk niet eerst je gelijk haalt maar eerst rekent met wat God in jouw leven al gedragen heeft. Dat je in financiële krapte niet eerst angstig rekent maar eerst de uittocht herleest. De psalm is niet vrijblijvend: hij vraagt om een wil die zich richt, ook als het gevoel achterblijft.

De Intertekst

Klaagliederen 3 loopt parallel. Daar zit Jeremia in het puin van Jeruzalem en zegt: "Dit zal ik ter harte nemen, daarom zal ik hopen: het is de goedertierenheid van de HEERE dat wij niet omgekomen zijn" (3:21-22). Hetzelfde mechanisme: ter harte nemen, kiezen om te herinneren. En in het Nieuwe Testament klinkt het in Hebreeën 10:32: "Herinner u de dagen van weleer". Herinneren is daar geen sentiment maar volharding. Wie vergeet wat God deed, geeft op wat God doet. Dat is voor Asaf, voor Jeremia, voor de Hebreeënbrief en voor ons hetzelfde patroon.

De Hoofdpersoon

Asaf is een tempelzanger, een liturg, iemand met een ambt. En juist hij zit hier in het donker. Dat is veelzeggend: geestelijke verantwoordelijkheid behoedt niet voor geestelijke nacht. Hij is eerlijk genoeg om te zeggen dat hij weigert getroost te worden, hij is volwassen genoeg om zichzelf in die weigering te betrappen, en hij is gelovig genoeg om er uit te kiezen, niet door de pijn weg te denken maar door zich erdoorheen te oriënteren op de daden van God. Zijn karakter is dat van een man die niet liegt over zijn binnenkant, niet vlucht in afleiding, en niet wacht op een gevoel dat misschien nooit komt. Dat is een bruikbaar model voor wie leiding geeft, thuis of in de kerk.

Context

De psalm is van Asaf, een levitische zangleider uit Davids tijd, hoewel veel Asaf-psalmen later zijn doorgewerkt. Ze ademen vaak nationale crisis: oorlog, ballingschap, dreiging. Dat verklaart de heftigheid. Dit is geen privémelancholie maar de klacht van iemand die namens een gemeenschap zingt die zich afgesneden voelt van Gods beloften. In de oude Nabije Oosten was zo'n openlijke klacht aan een godheid bepaald niet vanzelfsprekend; de God van Israël laat zich zo aanspreken. Dat alleen al is ethisch ingrijpend: je hoeft je nood niet te verbergen om vroom te zijn.

Reflectie

Welke "daad van de HEERE", in de Schrift of in je eigen leven, ben je de laatste tijd vergeten te gedenken, en wat zou er veranderen aan je handelen vandaag als je daar bewust mee begint?

Waar in jouw leven weiger jij getroost te worden, en wat houdt die weigering eigenlijk in stand?