Psalmen 88

De Tekst

Psalm 88 is het gebed van een mens die al zijn hele leven ziek of gebroken is en zich door God verlaten weet. Hij roept dag en nacht, hij somt op wat hij verloor: vrienden, kracht, licht, hoop. Anders dan bijna alle andere klaagpsalmen eindigt deze niet met een wending naar vertrouwen of dank. Het laatste woord is letterlijk "duisternis". Toch is het hele stuk gericht aan God, en dat is precies de spanning waarin deze psalm ons achterlaat.

De Kern

Deze psalm zegt iets over God dat we liever niet horen: dat Hij zich kan verbergen, dat zijn hand zwaar kan drukken (vers 8), dat de bidder Hem verantwoordelijk houdt voor zijn ellende. "Uw grimmigheid ligt zwaar op mij" is geen theologisch abstract. Het is een aanklacht binnen het verbond. En juist daar zit de kern: de psalmist blijft praten. Hij loopt niet weg naar andere goden, hij vervalt niet in stilte. Hij houdt God vast aan wie Hij is, ook wanneer Hij zich gedraagt als een vijand. Dit is geloof in zijn meest uitgeklede vorm: geen ervaring van nabijheid, geen zichtbare zegen, alleen het adres. Bidden tot een God die zwijgt, is nog altijd bidden tot God.

De Rode Draad

Er ligt een lijn van deze psalm naar Getsemane en Golgota. "Mijn God, mijn God, waarom hebt U Mij verlaten" is niet toevallig Psalm 22, maar Psalm 88 vormt daar een dieper register bij: hier klinkt geen "toch" aan het eind. Christus is in zijn lijden afgedaald tot in de bodem van dit gebed. Hij heeft de duisternis van vers 19 gedragen, letterlijk drie uur lang in de middag. Dat betekent voor ons: als jij hier bidt, bid je niet buiten Christus om. Hij is je voorgegaan in dit gebied waar God zwijgt. De psalm blijft open, maar Pasen hangt er als een onuitgesproken belofte overheen, niet als goedkoop pleister, maar als toekomstige rechtvaardiging van dit klagen.

De Spiegel

Deze psalm is geschreven voor mensen bij wie het niet overgaat. Chronische ziekte. Depressie die al twintig jaar loopt. Een huwelijk dat langzaam is afgestorven. Een kind dat zich niet laat bereiken. De cultuur, ook de kerkelijke, dwingt ons vaak naar de opgeruimde variant: getuigenis, herstel, groei. Psalm 88 zegt: je mag je ellende bij God neerleggen zonder happy end. Je hoeft je gebed niet netjes af te ronden met "maar toch vertrouw ik". Tegelijk schuurt de psalm ook. Merk op dat de bidder niet cynisch wordt, niet loslaat, niet zwijgt. Hij verwijt God, maar hij blijft roepen. Dat is de smalle weg tussen vroom bedrog en verbitterd afhaken.

De Hoofdpersoon

De bidder, aangeduid als Heman de Ezrahiet, is een man die zijn leven beschrijft als één lange nadering van het graf. "Vanaf mijn jeugd ben ik bedrukt" (vers 16). Hij is niet iemand die een tegenslag doormaakt, hij is iemand voor wie tegenslag de grondtoon is geworden. Zijn geestelijke landschap: geen woede die uitbarst, eerder een uitputting die door blijft praten. Wat hem tekent is een merkwaardige combinatie: hij gelooft dat God machtig is (hij noemt Hem "God van mijn heil", vers 2) en hij gelooft dat God hem verstoot. Beide tegelijk. Dat is geen inconsistentie maar de eerlijkheid van wie God echt kent. Alleen wie gelooft dat God alles regeert, kan Hem aanspreken op wat er misgaat.

Het Profiel

Israël bewaarde deze psalm in zijn liedboek en zong hem in de tempel. Denk daar even bij stil. Een geloofsgemeenschap die zo'n gebed opneemt in haar liturgie, laat zien dat ze de ruwe randen van het geloof niet wegpoetst. De eerste hoorders leefden in een cultuur waarin ziekte en dood ook sociaal isolement betekenden: onreinheid, verlies van eer, uitsluiting uit de gemeenschap (vers 9 en 19 raken daaraan). Zij hoorden hier iemand die alles verloor wat het verbondsleven inhoud gaf, en zij zongen mee. Dat is een schokkende volwassenheid. Onze tendens is om zulke gebeden weg te filteren uit de eredienst. Israël niet.

Het Detail

Let op het allerlaatste woord: "duisternis" (vers 19). In het Hebreeuws staat dat woord met nadruk aan het einde van de zin, en daarmee aan het einde van de psalm. Bedenk hoe Genesis 1 begint: duisternis over de watervloed, en dan spreekt God: "Laat er licht zijn." Psalm 88 eindigt precies daar waar de schepping begon, in het ongevormde donker vóór het scheppingswoord. Dat is geen toeval. De psalm laat de bidder achter in Genesis 1 vers 2, wachtend op vers 3. Het slot is dus niet nihilistisch maar liturgisch open: de God die uit duisternis licht riep, wordt zwijgend aangeroepen om het opnieuw te doen.

Reflectie

Waar in jouw leven zou je willen kunnen bidden zonder de druk om het gebed positief af te ronden, en wat houdt je daarvan af?

Als Christus is afgedaald in de duisternis van deze psalm, wat betekent dat concreet voor hoe je iemand bijstaat wiens lijden niet overgaat?