Spreuken 1:19

De Tekst

"Zo zijn de paden van eenieder die op winstbejag uit is: het beneemt zijn bezitters het leven." Salomo sluit hier zijn eerste waarschuwing af, gericht aan zijn zoon, over mannen die hem meelokken in geweld om snel rijk te worden. De les is scherp: wie het leven van anderen neemt om zichzelf te vullen, verliest uiteindelijk zichzelf. De hebzucht draait zich om en verslindt haar eigenaar.

De Kern

Er zit iets huiveringwekkend rustigs in dit vers. Geen dreigement, geen bliksem uit de hemel, alleen een vaststelling: zó gaat het. Wie het onrechtmatig gewin najaagt, tekent zonder het te weten zijn eigen doodvonnis. Spreuken werkt hier niet met een God die van buitenaf ingrijpt als straf, maar met een schepping waarin morele wetten zo diep verweven zitten als natuurwetten. Hebzucht is geen ondeugd die je even in bedwang moet houden, het is een gif dat de drinker aantast. De tekst zegt niet dat de hebzuchtige zijn leven kán verliezen. Het beneemt hem het leven. Alsof het geld zelf een monden een maag krijgt.

De Rode Draad

Deze notie loopt als een ondergrondse rivier door de Schrift. Achan die het zilver onder zijn tent verbergt en zijn hele gezin met zich meesleept in de dood. Judas die dertig zilverlingen aanneemt en de strop kiest. Ananias en Saffira die vallen bij hun eigen leugen over land en geld. En Jezus zelf, die de rijke dwaas laat zeggen: "ziel, u hebt veel goederen liggen voor vele jaren", waarop diezelfde nacht zijn ziel wordt opgeëist. Christus keert het patroon om: Hij, die alles bezat, gaf het leven weg om leven te schenken. Waar hebzucht neemt en sterft, geeft de Zoon en leeft.

De Spiegel

We denken bij dit vers snel aan drugsbaronnen en witteboordencriminelen, en zetten onszelf buiten schot. Maar Salomo waarschuwt zijn zoon, niet een schurk. Hij waarschuwt iemand die het nog kán horen. Vraag eens eerlijk: waar rekt u de waarheid op uw belastingaangifte? Welke overuren maakt u ten koste van uw kinderen omdat er nog een extraatje in zit? Hoe reageert uw hart als de buurman een nieuwe auto koopt? Onrechtmatig gewin begint zelden groot. Het begint met een klein toegeven, een kleine draai aan de feiten, een half uur langer op kantoor blijven voor iets dat u niet nodig heeft. En intussen, ongemerkt, wordt er iets weggevreten. Vitaliteit. Vrede. Aandacht voor wie u liefheeft. Het leven zelf.

De Intertekst

Paulus schrijft aan Timotheüs: "wie rijk willen worden, vallen in verzoeking en in een strik en in veel dwaze en schadelijke begeerten, die de mensen doen wegzinken in verderf en ondergang" (1 Tim. 6:9). Diezelfde beeldspraak, alsof geld een moeras wordt waarin de gretige verdrinkt. En in Prediker 5:12 klinkt de andere kant: "de verzadiging van de rijke laat hem niet slapen". De hebzuchtige verliest niet alleen zijn leven, hij verliest zijn nachten al ver daarvoor. De Schrift laat consequent zien dat geld op zichzelf niet het probleem is, maar het willen, het jagen, het najagen. Daar begint de erosie.

De Vraag

Waarom zien we het dan zo vaak niet uitkomen? Waarom leven er hebzuchtige mensen die tot op hoge leeftijd goed lijken te varen, met villa en gezondheid en kleinkinderen om zich heen? Spreuken hanteert geen mechanische vergeldingsleer, ook al lijkt het soms zo. Het beschrijft een dieper werkelijkheidsniveau dan wij kunnen aflezen aan bankrekeningen en overlijdensberichten. Misschien is het leven dat zij verliezen niet altijd de lichamelijke ademtocht, maar iets wat wij van buitenaf niet zien: de capaciteit om lief te hebben, de rust in de ziel, de vrijheid om met lege handen voor God te staan. Psalm 73 worstelt hiermee, en vindt pas antwoord in het heiligdom. Sommige dingen worden pas zichtbaar in Gods aangezicht.

Het Detail

Let op dat kleine woord "bezitters" in de HSV. In het Hebreeuws staat er letterlijk zoiets als "zijn heren", degenen die het bezitten. Maar hier keert de betekenis onder onze ogen om. Wie is hier eigenaar en wie is hier eigendom? De hebzuchtige denkt de winst te bezitten, maar de winst bezit hem. Hij is heer geworden van iets dat hem als knecht heeft opgeslokt. Dat is de bittere ironie waarmee Salomo dit hoofdstuk sluit: je grijpt en grijpt, en op het moment dat je meent iets vast te hebben, blijk jij het te zijn die vastzit. Bezit dat bezit. Het is een spiegel die pijn doet, want wie durft eerlijk te vragen wat hem werkelijk in zijn greep heeft?

Reflectie

Waar in uw leven bent u de laatste jaren stiller geworden, minder aanwezig bij uw geliefden, en zou dat te maken kunnen hebben met iets wat u probeert vast te houden of te verwerven?

Wat zou het voor u betekenen om met lege handen voor God te staan, en waarom voelt dat vaak eerder bedreigend dan bevrijdend?