Spreuken 19:17

De Tekst

"Wie zich ontfermt over de arme, leent uit aan de HEERE. Hij zal hem zijn weldaad vergelden." Een muntstuk verlaat de ene hand en valt in de andere, en ondertussen, zegt Salomo, gebeurt er iets wat het oog niet ziet: er wordt een boek bijgehouden bij God zelf. De arme ontvangt brood; de gever heeft, zonder het te beseffen, een schuldbekentenis van de Allerhoogste in handen.

De Kern

Stel je een marktplein voor in het oude Israël. Stof, geschreeuw van handelaren, het geluid van munten op een weegschaal. Aan de rand zit iemand met holle ogen, zijn mantel versleten, zijn hand uitgestrekt. Een voorbijganger aarzelt. Hij weet wat hij denkt, en jij weet het ook: als ik dit weggeef, ben ik het kwijt. Geld dat in de hand van een arme verdwijnt, is geld dat de boekhouding niet meer terugziet.

En precies op dat punt zet Salomo zijn breekijzer. Nee, zegt hij, je bent het niet kwijt. Je hebt het uitgeleend. En de schuldenaar is niet die uitgemergelde man met zijn lege hand. De schuldenaar is de HEERE zelf. God treedt in de plaats van de arme en neemt diens schuld over op zijn naam. Dat is de stille omkering die deze spreuk doorvoert: liefdadigheid is geen verlies, het is een lening aan de meest betrouwbare debiteur in het universum.

De Rode Draad

Dit beeld loopt als een onderstroom door heel de Schrift. In Mattheüs 25 zal Jezus diezelfde gedachte op scherp zetten: "Voor zover u dit voor een van deze geringste broeders van Mij gedaan hebt, hebt u dat voor Mij gedaan." Wat Spreuken zegt over de HEERE die zich identificeert met de arme, wordt in Christus vlees. Hij wordt zelf de arme, geboren in een stal, zonder plaats om zijn hoofd neer te leggen. Aan het kruis wordt de uiteindelijke "lening" voltrokken, maar dan omgekeerd: niet wij lenen aan Hem, maar Hij betaalt onze onbetaalbare schuld. De diaconale spreuk uit het Oude Testament komt in Christus tot rust en tegelijk tot zijn radicaalste vervulling.

De Spiegel

Je hebt waarschijnlijk net als ik een systeem ontwikkeld. Een filter. Bij welke aanblik geef je wel, bij welke niet? De zwerver met de hond krijgt iets, de man die ruikt naar drank niet. De collectebus na de dienst wel, de bedelbrief uit Afrika onderaan de stapel. We hebben ons gemoed georganiseerd zodat we kunnen kiezen wanneer we ons laten raken. Spreuken 19:17 ontregelt dat systeem niet door je tot grenzeloze gulheid te dwingen, maar door één vraag onder je portemonnee te schuiven: als je wist dat God degene was die je dit geld terugbetaalt, zou je dan anders rekenen? Zou je dan nog uitrekenen of die arme het verdient? De vraag of hij het verdient verschuift dan namelijk naar de vraag of God het verdient dat je Hem vertrouwt.

De Intertekst

Spreuken 14:31 zegt het scherper nog: "Wie de geringe onderdrukt, smaadt diens Maker, maar wie zich over de arme ontfermt, eert Hem." Daar is het niet alleen een lening, maar een directe daad van eer of belediging tegenover God. En in Spreuken 22:9 klinkt de zegen: "Wie goedgunstig kijkt, zal gezegend worden." Drie keer dezelfde grondtoon: in de behandeling van de arme staat je verhouding tot God zelf op het spel. Het is geen randthema van het geloof, geen sociale franje rond een spiritueel hart. Het zit in het hart.

De Hoofdpersoon

De hoofdpersoon van deze spreuk verschijnt pas in de tweede regel, en dan nog half verborgen. De HEERE. Hij is degene die de transactie observeert, opschrijft, garandeert. Wat zegt het over God dat Hij zich zo opstelt? Hij maakt zich klein. Hij gaat staan tussen de gever en de arme en zegt: schrijf het maar op mijn rekening. De Schepper van hemel en aarde, die niemand iets verschuldigd is, accepteert vrijwillig een schuldpositie tegenover een mens die uit liefde geeft. Dat is geen tafereel van een verre God die welwillend toekijkt. Dat is een God die zich verbindt aan de minste, en zich verbindt aan degene die zich op zijn beurt aan de minste verbindt. Een driehoek van solidariteit, getekend door God zelf.

De Vraag

Maar wat als je geeft en het komt nooit terug? Wat als je je leven lang vrijgevig bent geweest en aan het einde met lege handen staat? De spreuk belooft vergelding, en eerlijk gezegd zien we die niet altijd. Sommige gulle mensen sterven arm. Het antwoord van de Schrift is niet dat God altijd op aarde terugbetaalt in dezelfde munt. Soms wel; vaak ook niet. De terugbetaling kan vrede zijn, kinderen die je begrijpen, een sterfbed zonder angst, of pas het "kom binnen, gezegende van mijn Vader" aan het einde. Wie alleen op aardse rente rekent, leest de spreuk te plat. Wie helemaal geen rente verwacht, leest hem niet serieus genoeg.

Reflectie

Welke arme heeft God dit jaar op jouw pad gelegd waar jij omheen bent gelopen, en wat zou het betekenen om hem of haar opnieuw onder ogen te zien?

Wat zegt jouw manier van geven, in geld én in tijd, over wie je werkelijk vertrouwt als debiteur?