1 Johannes 4

De Tekst

Johannes roept zijn lezers op om geesten te beproeven, want er zijn veel valse profeten de wereld in gegaan. De toetssteen is concreet: belijdt iemand dat Jezus Christus in het vlees is gekomen? Daarna verschuift hij naar het grote thema dat dit hoofdstuk draagt: God is liefde, en die liefde is zichtbaar geworden doordat Hij zijn Zoon zond als verzoening voor onze zonden. Wie in de liefde blijft, blijft in God. En liefde voor God die de broeder niet liefheeft, bestaat niet.

De Kern

Stel je een huiskamer voor in Efeze, ergens aan het einde van de eerste eeuw. Een handvol gelovigen zit dicht op elkaar, een olielamp brandt, buiten klinkt het geroezemoes van een havenstad vol tempels, mysteriecultussen en rondreizende leraren die elk hun eigen wijsheid verkopen. In die ruimte wordt deze brief voorgelezen. En precies daar landt de spanning van dit hoofdstuk. Want er waren mensen weggegaan uit deze gemeente, mensen die beweerden dieper inzicht te hebben, een hogere geestelijke ervaring, een Christus die te verheven was om echt vlees aan te raken. Johannes zegt: toets ze. En de toets is schokkend lichamelijk. Niet "voel je iets bijzonders" maar: belijdt deze profeet dat Christus in het vlees is gekomen?

De Rode Draad

De groep die Johannes bestrijdt vond het idee van een God die werkelijk een lichaam aannam, honger had, bloedde en stierf, beneden Gods waardigheid. Een geestelijke Christus, ja. Een Christus die alleen leek te lijden, prima. Maar vlees? Dat was vies, beperkt, sterfelijk. Tegen die achtergrond is "God is liefde" geen tegeltjeswijsheid maar een aanval. Want de manier waarop Johannes die liefde definieert, is keihard fysiek: Hij heeft zijn Zoon gezonden als verzoening. Er vloeit bloed in deze definitie van liefde. Het loopt door van Genesis 3, waar God huiden maakt voor de mens en daarvoor iets moet sterven, via het paaslam, tot aan het kruis. Liefde in de Bijbel is nooit een gevoel dat zweeft; het is een lichaam dat zich geeft.

De Spiegel

Wij hebben onze eigen versie van die dwaalleer. We willen graag een geestelijke God die ons innerlijk raakt zonder dat het ons lichaam, onze agenda of onze portemonnee kost. We willen liefde voelen zonder de broeder of zuster aan de overkant van de tafel werkelijk lief te hebben, met al hun irritante eigenaardigheden. Johannes laat dat niet toe. Hij zegt onomwonden: wie zegt God lief te hebben en zijn broeder haat, is een leugenaar. Dat woord, leugenaar, schuurt. Het maakt van vrome gevoelens zonder concrete liefde geen onvolmaaktheid maar een leugen. De vraag is dus niet of je iets voelt bij God, maar of die liefde zich vertaalt naar de mens die je niet hebt uitgekozen, maar die God naast je heeft gezet.

De Hoofdpersoon

God is hier de hoofdpersoon, en Johannes tekent Hem met een opvallende beweging: Hij komt eerst. "Hierin is de liefde, niet dat wij God liefgehad hebben, maar dat Hij ons heeft liefgehad." In een wereld waar goden gunstig gestemd moesten worden door offers, processies en de juiste rituelen, is dit een omkering. Deze God wacht niet tot de mens beweegt. Hij beweegt zelf, en wel naar binnen, in vlees, in de moddergeur van Bethlehem en de stank van Golgotha. Het beeld dat Johannes oproept is geen verheven, onaanraakbare godheid maar een Vader die zijn Zoon de wereld in stuurt zoals een mens zijn kind wegstuurt op een gevaarlijke missie. Volle wetenschap, vol risico, vol liefde.

De Vraag

Johannes schrijft: "Er is in de liefde geen vrees, maar de volmaakte liefde drijft de vrees uit." Maar wie kent dat, die volmaakte liefde van binnen? De meeste gelovigen kennen juist een mengsel: liefde die strijdt met angst voor het oordeel, met twijfel of God echt aan hun kant staat. Johannes lijkt hier geen psychologische beschrijving te geven van hoe wij ons doorgaans voelen, maar een richting aan te wijzen. De vrees verdwijnt naarmate je dieper beseft hoe Hij eerst heeft liefgehad. Dat is geen knop die je omdraait. Het is een levenslang inzakken in iets dat groter is dan jij. Wie nog vrees kent, is daarmee niet buiten God; wie de vrees nooit voelt afnemen, mag zich afvragen of de liefde van God hem werkelijk geraakt heeft.

Het Detail

Eén woord verdient aandacht: verzoening, in het Grieks hilasmos. Het komt uit de tempeltaal, het is wat er gebeurt op Grote Verzoendag, wanneer bloed wordt gesprenkeld op het verzoendeksel. Johannes plakt dat woord, met al zijn priesterlijke geur van rook en offerdieren, vast aan zijn definitie van Gods liefde. Liefde is hier niet sentiment maar offerbloed. De huiskamer in Efeze, met haar olielamp en gespannen luisteraars, krijgt ineens de geur van de tempel mee. En dat is precies wat Johannes wil: dat ze nooit meer een geestelijke liefde belijden die los staat van het lichaam dat aan het kruis hing.

Reflectie

Waar in mijn leven heb ik een geestelijke versie van God geknutseld die mij niets kost in mijn lichamelijke, dagelijkse omgang met mensen?

Welke broeder of zuster legt deze tekst nu, terwijl ik lees, voor mijn voeten als de toets van mijn liefde voor God?