Johannes 1

De Tekst

Voordat er iets was, was Hij er al. Het Woord, bij God en zelf God, brengt licht in een wereld die in duisternis ligt. Johannes de Doper getuigt van Hem, maar de wereld herkent Hem niet. Toch wordt Hij vlees, woont onder ons, en wie Hem aannemen krijgen het recht kinderen van God te worden. Het hoofdstuk eindigt met de eerste leerlingen die Hem volgen en met Natanaël onder de vijgenboom.

De Kern

Stel je een volkomen stilte voor. Geen sterren, geen tijd, geen woord dat trilt in de lucht. En in die stilte: een Stem die er altijd al was. Johannes opent niet met een stal, niet met herders, niet met een stamboom. Hij opent met eeuwigheid. En dan, langzaam, beweegt die eeuwigheid naar ons toe. Het Woord werd vlees. Lees die zin niet te snel. God neemt huid aan, kraakbeen, een tong die proeft, ogen die tranen. De afstand tussen Schepper en schepsel, die wij niet konden overbruggen, overbrugt Hij van binnenuit. Dat is geen religieuze metafoor. Dat is de hartslag van het evangelie: God komt wonen waar wij wonen.

De Rode Draad

"In het begin." Wie Genesis kent, hoort die woorden meteen weergalmen. Johannes pakt bewust de openingsregel van de Bijbel op en zegt: er was iemand bij dat begin die je nog niet kende. De stem die zei "Er zij licht," dat was Hij. De adem die over de wateren zweefde, ademde door Hem. En zoals God in Genesis een tabernakel laat bouwen om bij zijn volk te wonen, zo zegt Johannes letterlijk dat het Woord "zijn tent opsloeg" onder ons. Heel het Oude Testament, met zijn tempel, zijn offers, zijn verlangen naar Gods aanwezigheid, komt samen in dit ene lichaam dat door Galilea loopt.

De Spiegel

"Hij kwam tot het Zijne, maar de Zijnen hebben Hem niet aangenomen." Die zin laat ik even hangen. Want het is niet alleen iets wat tweeduizend jaar geleden gebeurde. Het gebeurt nog steeds, ook in mijn leven. Hij komt, en ik herken Hem niet. In de collega die me irriteert. In het ongemakkelijke gesprek dat ik liever uitstel. In de stilte die ik vul met scrollen. In het lijden dat ik wegredeneer. We zoeken God in het spectaculaire, en intussen loopt Hij langs als timmerman uit Nazareth. De vraag is niet of God spreekt. De vraag is of ik bereid ben Hem te herkennen in de vorm waarin Hij komt, niet in de vorm waarin ik Hem verwacht.

Context

Johannes schrijft vermoedelijk tegen het einde van de eerste eeuw, waarschijnlijk vanuit Efeze, in een wereld waar Griekse filosofie en Joods denken elkaar raakten. Het woord "Logos" was een bekend begrip: voor Grieken de rationele orde achter de kosmos, voor Joden de scheppende stem van God. Johannes neemt dat woord en vult het. Hij schrijft voor een tweede generatie christenen die de ooggetuigen niet meer hebben, en voor wie de vraag brandt: wie was Jezus nu eigenlijk? Een goede leraar? Een profeet? Johannes antwoordt: Hij was er voor Abraham, voor Mozes, voor de schepping. Hij is God die naar ons toe is gekomen.

Het Detail

"Het Woord is vlees geworden en heeft onder ons gewoond." Het Griekse woord dat hier vertaald is met "gewoond" betekent letterlijk "tent opgeslagen" (eskenosen). Johannes kiest dat woord met opzet. Hij denkt aan de tabernakel in de woestijn, die tent waar Gods heerlijkheid kwam wonen midden tussen het kamp van Israël. Maar een tent is geen huis. Een tent is provisorisch, kwetsbaar, beweegbaar. God neemt geen marmeren paleis aan, maar een sterfelijk lichaam. Hij komt niet als toerist die overnacht, maar ook niet als bouwheer die zich verschanst. Hij komt als pelgrim onder pelgrims. En in die kwetsbare tent, zegt Johannes, zagen wij zijn heerlijkheid. Niet ondanks de kwetsbaarheid, maar erdoorheen.

De Hoofdpersoon

Het Woord is de hoofdpersoon, en wat opvalt is hoe Johannes Hem tekent: enorm en intiem tegelijk. Aan de ene kant kosmisch, scheppend, eeuwig licht. Aan de andere kant iemand die zich omdraait op de weg en vraagt: "Wat zoeken jullie?" Dat zijn de eerste woorden die Jezus spreekt in dit evangelie. Geen leerstellige verklaring, maar een vraag. Hij gaat niet preken tegen Andreas en de andere leerling, Hij vraagt wat er in hun hart leeft. En als Natanaël later cynisch vraagt of er uit Nazareth iets goeds kan komen, wordt hij niet terechtgewezen maar gezien: "Ik zag u onder de vijgenboom." Dit is een God die kijkt, die wacht, die vraagt voordat Hij vertelt.

De Intertekst

Twee echo's springen eruit. De eerste is Genesis 1, die ik al noemde: Johannes leest de schepping opnieuw, met Christus erin. De tweede is Exodus 33, waar Mozes vraagt: "Toon mij Uw heerlijkheid." God antwoordt dat geen mens Hem kan zien en leven, maar laat Mozes zijn rug zien terwijl Hij voorbijgaat. Johannes pakt dat moment op en zegt: "Niemand heeft ooit God gezien; de eniggeboren Zoon, Die in de schoot van de Vader is, Die heeft Hem ons verklaard." Wat Mozes niet kon zien, mogen wij zien in Jezus. De rug van God is voorbij; in Christus zien we zijn gezicht.

Het Profiel

De eerste lezers waren waarschijnlijk een mengsel van Joodse en heidense christenen in een vijandige omgeving. Sommigen waren weggezet uit de synagoge, anderen leefden onder Romeinse argwaan. Ze hoorden in "het licht schijnt in de duisternis, en de duisternis heeft het niet begrepen" iets wat wij snel romantiseren. Voor hen was duisternis concreet: vervolging, uitsluiting, twijfel of ze wel op het juiste paard hadden gewed. En dan deze proloog, als een lied bij het begin van een dienst, dat zegt: het licht is er. Het is niet gedoofd. Het wordt niet gedoofd. Voor mensen die zich klein en bedreigd voelden, was dit geen poëzie maar een levenslijn.

De Vraag

Waarom herkende zijn eigen volk Hem niet? Johannes zegt het haast terloops, maar het is een verbijsterende zin. Eeuwen van profetieën, van verlangen, van wachten, en als Hij komt, gaan ze Hem voorbij. Hoe kan dat? Het gemakkelijke antwoord is: ze waren slecht, wij zouden Hem wel herkend hebben. Maar dat is niet eerlijk. Hij kwam zonder de uiterlijke tekenen die iedereen verwachtte: geen leger, geen tempel, geen troon. Hij kwam als een van ons, en juist dat maakte Hem onherkenbaar. Misschien is dit de pijnlijke waarheid: God komt vaak zo gewoon dat we Hem missen omdat we iets buitengewoons zoeken. En die vraag, of ik Hem vandaag wel zou herkennen, laat zich niet wegredeneren.

Reflectie

Waar in jouw leven komt God misschien al een tijdje langs in een vorm die je niet had verwacht, en daarom niet herkent?

Wat verandert er voor jou als je beseft dat God geen huis bouwde tussen ons, maar een tent opsloeg, kwetsbaar en beweegbaar?

Jezus' eerste vraag in dit evangelie is "Wat zoeken jullie?" Hoe zou jij Hem vandaag eerlijk antwoorden?