Exodus 20:5

De Tekst

"U zult zich daarvoor niet neerbuigen, en die niet dienen, want Ik, de HEERE, uw God, ben een na-ijverig God, Die de misdaad van de vaderen vergeldt aan de kinderen, aan het derde en vierde geslacht van hen die Mij haten." Het tweede gebod krijgt hier zijn motivatie. God verbiedt niet alleen het maken van beelden, Hij legt uit waarom: omdat Hij niet deelt. En Hij waarschuwt dat afgoderij doorwerkt in geslachten.

De Kern

Het woord dat hier alles draagt is "na-ijverig". In het Hebreeuws qanna, een woord dat ook met "jaloers" vertaald wordt. Dat schuurt. We vinden jaloezie geen mooie eigenschap, zeker niet voor God. Maar bedenk waar jaloezie thuishoort: in een huwelijk. Een echtgenoot die schouderophalend toekijkt hoe zijn vrouw met een ander naar bed gaat, houdt niet van haar. Jaloezie is hier het tegenovergestelde van onverschilligheid. God zegt: Ik ben aan jullie verbonden zoals een man aan zijn vrouw, en Ik weiger gedeeld te worden. Wie dat sentimentaliseert tot "God houdt van je" mist de scherpte. Liefde die niet kan branden, is geen liefde.

De Rode Draad

Deze jaloezie loopt door de hele Schrift. De profeten, vooral Hosea en Ezechiël, beschrijven Israëls afgoderij als overspel, niet als een dogmatische fout. En als Jezus zegt dat je niet twee heren kunt dienen, dat je God en de Mammon niet allebei kunt liefhebben, staat Hij in dezelfde lijn. Het tweede gebod loopt door tot in het oordeel over Babylon in Openbaring, de stad die de wereld verleidt tot het aanbidden van wat niet God is. De vergelding aan derde en vierde geslacht wijst trouwens niet naar willekeurige wraak op onschuldigen, maar naar hoe zonde feitelijk werkt: ouders zetten patronen in waar kinderen in opgroeien en die overnemen.

De Spiegel

We maken geen gouden kalveren meer, en daarom denken we al snel dat dit gebod ons niet raakt. Maar vraag jezelf eens wat je werkelijk niet kunt missen. Waar gaat je geld heen, je tijd, je piekeruren om vier uur 's nachts? Waar haal je je gevoel van waarde vandaan? Voor de één is het de carrière, de status van een functie, het aantal volgers. Voor de ander de kinderen, het gezin als ultiem project, alsof hun succes jouw rechtvaardiging is. Voor weer een ander de zekerheid van een goed gevulde rekening. God noemt zichzelf jaloers omdat Hij ziet wat wij verzwijgen: dat ons hart constant op zoek is naar iets kleiners dan Hij om aan vast te klampen.

Context

Israël staat aan de voet van de Sinaï, net uit Egypte, een land vol beelden. Egyptische tempels stonden vol met godenbeelden: Ra met een valkenkop, Hathor met koeienhoorns, Anubis met de kop van een jakhals. Religie was tastbaar, visueel, beheersbaar. Je wist waar je god was, je kon hem voeren, kleden, vereren op vaste momenten. En straks komen ze in Kanaän, waar Baäl en Asjera op elke heuveltop staan, vaak verbonden met vruchtbaarheid en oogst, dus met overleven. Geen beelden maken betekent in die wereld: anders zijn dan iedereen om je heen. Geen tastbare god om op terug te vallen als de regen uitblijft.

De Hoofdpersoon

God spreekt hier in eigen persoon, zonder tussenpersoon. Dat is in de hele Schrift uitzonderlijk. Op de berg dondert Zijn stem, en het volk staat op afstand te beven. Wat zien we van Hem? Iemand die zichzelf bekendmaakt met een naam, "Ik, de HEERE, uw God", die teruggrijpt op de uittocht ("die u uit het slavenhuis geleid heeft", vers 2). Hij claimt geen abstracte universele godheid te zijn, maar de God die hen kent en gered heeft. En juist daarom kan Hij jaloers zijn. Een onbekende god kan niet jaloers worden. Alleen wie zich verbonden heeft, kan zich verraden voelen. Achter de strengheid van dit gebod zit een verbondsrelatie die ongelooflijk persoonlijk is.

Het Profiel

De Israëlieten hoorden iets wat wij vaak missen: opluchting. Want in de wereld waar zij vandaan kwamen, was je nooit klaar met de goden. Je wist nooit of je genoeg geofferd had, of je de juiste beeltenis had vereerd, of een vergeten godheid je ziek zou maken. Religie was een eindeloze onderhandeling met onzichtbare machten. En nu zegt deze God: er is er Eén, en Hij heeft jullie al bevrijd. Het verbod op andere goden was geen beperking maar een ontlasting. Tegelijk hoorden ze de dreiging: deze God neemt het serieus. Geen vrijblijvendheid, geen religieus shoppen. Dat moet zowel bevrijdend als beangstigend hebben geklonken.

Reflectie

Wat in jouw leven zou God vandaag aanwijzen als de plek waar je hart naartoe loopt in plaats van naar Hem?

Hoe zou het je geloof veranderen als je God niet als afstandelijk maar als jaloers van liefde zou zien?