Genesis 1:28

De Tekst

God zegent de mens, mannelijk en vrouwelijk, en spreekt hen aan met woorden die tegelijk gave en opdracht zijn: wees vruchtbaar, word talrijk, vervul de aarde en onderwerp haar. Heers over de vissen, de vogels en al wat op de aarde beweegt. Dit is het eerste woord dat de mens uit Gods mond hoort.

De Kern

Stel je het voor. De verf op het schilderij is nog nat. Licht en donker liggen amper uit elkaar, het water heeft net geleerd waar het thuishoort, en op de zesde dag staan er twee wezens rechtop, naakt onder een hemel die ze nog nooit eerder hebben gezien. Ze weten niets. Ze hebben geen taal geoefend, geen naam gedragen, geen dag afgesloten. En dan gebeurt er iets voordat er iets van hen wordt gevraagd: God zegent hen. Hij spreekt hen aan.

Voor er sprake is van opdracht, klinkt er gunst. Dat is de volgorde die je niet moet missen. De mens krijgt niet eerst een taakomschrijving en daarna, als beloning, een klopje op de schouder. De zegen komt eerst. De mens leeft, adem en al, uit een woord dat welwillend is voordat het veeleisend wordt. Pas daarna komt de opdracht, en die opdracht is groot: vul, onderwerp, heers. Woorden die in onze oren agressief kunnen klinken, maar hier vallen ze in een wereld die nog goed is, in handen die nog niet grijpen om te bezitten.

De Rode Draad

Deze zegen is niet vrijblijvend uitgesproken. Hij loopt als een ondergrondse rivier door heel de Schrift. Aan Noach klinkt hij bijna letterlijk opnieuw na de vloed. Aan Abraham wordt de belofte van vruchtbaarheid gegeven, en aan Israël in Egypte, waar ze zich zo talrijk vermenigvuldigen dat farao bang wordt. Steeds als de zegen bedreigd wordt, houdt God hem overeind.

En dan komt Christus, de tweede Adam, die de opdracht om te heersen op zijn kop zet door zelf te dienen. Waar de eerste mens de aarde moest onderwerpen en dat gaandeweg tot uitbuiting maakte, is Christus degene die knielt, die voeten wast, die het kruis draagt. Hij herstelt niet alleen wat wij van de opdracht gemaakt hebben; hij laat zien wat heersen eigenlijk betekende: verantwoordelijkheid dragen, niet ten koste van, maar ten dienste van.

De Spiegel

Wees vruchtbaar. Dat woord raakt zomaar een plek waar het pijn doet. Voor wie kinderloos is, klinkt het als een deur die dichtvalt. Voor wie geen werk vindt dat vrucht draagt, als een verwijt. Vruchtbaarheid is in deze tekst breder dan biologie, maar de biologische laag zit er wel in, en het helpt niet om dat weg te poetsen.

Tegelijk: heersen. Kijk naar je week. Waar heers je? Over je kinderen, je collega's, je agenda, je lichaam? En hoe? De opdracht om te heersen is geen vrijbrief om te domineren. Ze staat in de context van een zegen, en dus in de context van welwillendheid. Wie in gezag staat zonder gunst voor wie onder dat gezag valt, misbruikt zijn positie. Dit vers vraagt onbarmhartig: heers je zoals God over jou heerst, dat wil zeggen zegenend, of heers je zoals de wereld heerst, grijpend?

Context

Deze woorden staan in een scheppingsverhaal dat opvallend anders is dan wat om Israël heen circuleerde. In de mythen van Mesopotamië werd de mens geschapen als slaaf van de goden, om hun werk over te nemen zodat zij konden rusten. Hier niet. Hier wordt de mens geschapen als beelddrager, gezegend, aangesproken, koninklijk zelfs. De taal van heersen en onderwerpen was in het oude Nabije Oosten koningstaal. Wat opmerkelijk is: die taal wordt hier op elke mens toegepast, man én vrouw, niet op één farao of keizer. Democratisering van waardigheid, duizenden jaren voor dat woord bestond.

De Vraag

Als de mens is gezegend om te heersen, wat te doen met de puinhoop die we ervan gemaakt hebben? Uitgeputte grond, uitgestorven soorten, klimaat dat kantelt. De tekst lijkt bijna naïef in het licht van hoe het gelopen is. Was deze opdracht een vergissing? Nee, maar we moeten eerlijk zijn: onderwerpen zonder zegenen wordt tirannie. De vraag is niet of de opdracht deugt, maar of wij nog weten wat het is om onder een zegen te staan voor we onze handen uitstrekken.

De Intertekst

Psalm 8 pakt deze verwondering op: wat is de mens dat U aan hem denkt, en toch kroont U hem met eer en glorie, U doet hem heersen over het werk van Uw handen. En Hebreeën 2 leest die psalm christologisch: we zien nog niet dat alles onderworpen is, maar we zien Jezus. Daar staat het. De belofte van Genesis 1:28 wacht op zijn volle vervulling in Hem.

Reflectie

Waar in mijn leven heers ik zonder te zegenen, en wat zou er veranderen als ik die volgorde omkeer?

Hoor ik Gods aanspreken eerst als gunst, of eerst als eis, en wat zegt dat over hoe ik God ken?