Job 15:20

De Tekst

"Al de dagen van de goddeloze doet hij zichzelf pijn, en weinige jaren zijn er weggelegd voor de geweldenaar." Zo opent Elifaz zijn tweede grote betoog aan Job. De zin daarna zal het schilderij verder invullen: geluiden van verschrikking in de oren, plundering die komt op het moment van welvaart. Maar deze eerste zin zet de toon: wie God verwerpt, leeft in constante innerlijke pijniging, en zijn tijd is geteld.

De Kern

Elifaz formuleert hier een levensfilosofie die klinkt als vroomheid maar functioneert als wapen. Zijn stelling: de goddeloze lijdt altijd, want zo werkt de wereld. Omdraaien mag ook: wie lijdt, moet dus goddeloos zijn. Job zit onder de as, dus Job is de geweldenaar uit dit vers. Het theologisch hart is verraderlijk, want er zit waarheid in. De Schrift zegt vaker dat kwaad zichzelf ondergraaft. Alleen: Elifaz maakt van een algemene wijsheid een sluitende mechaniek, en met die mechaniek verplettert hij een lijdende vriend. Waar God ruimte laat voor mysterie, laat Elifaz die ruimte niet meer bestaan.

De Rode Draad

Deze tekst raakt een spanning die door de hele Schrift loopt: het lijden van de rechtvaardige. De Psalmen worstelen ermee (Psalm 73, waarin de goddeloze juist gedijt), de profeten worstelen ermee, en uiteindelijk hangt de Rechtvaardige zelf aan het kruis, volstrekt onschuldig en volstrekt verlaten. Het verhaal van Job is een voorpost van dat mysterie. Christus is de definitieve ontkrachting van Elifaz' rekenkunde: als lijden gelijkstaat aan schuld, dan was Golgotha een oordeel. Maar het was verzoening. Job wijst vooruit naar een lijden dat niet verklaard hoeft te worden door verborgen zonde, maar dat plaatsvindt binnen een grotere werkelijkheid die de vrienden niet zien.

De Spiegel

Wij hebben allemaal iets van Elifaz in ons. Als de buurman zijn baan verliest, denken we heimelijk: had hij zich niet slimmer moeten verzekeren. Als een huwelijk klapt, zoeken we de fout, want dat maakt onze eigen huwelijk veiliger. Als iemand kanker krijgt, vragen we of hij rookte. Deze reflex is niet louter kwaad; hij beschermt ons tegen de gedachte dat onheil ook óns kan treffen zonder reden. Elifaz' theologie is een verzekering tegen willekeur. En precies daarom is ze zo wreed voor wie er onder ligt. Waar zit jouw Elifaz? Op welk moment veranderde meeleven bij jou stiekem in verklaren?

Context

Verbeeld je de scène. Job zit buiten de nederzetting, op de ashoop waar afval verbrand wordt, zijn huid opengekrabd met een potscherf. De stank van rottend vlees en verbrande resten hangt om hem heen. Zeven dagen hebben de vrienden gezwegen, wat in die cultuur het hoogste rouwritueel was. Maar nu is de stilte gebroken en de derde ronde begint. Elifaz is de oudste, de Temaniet, komend uit een gebied dat bekendstond om zijn wijsheidstraditie. Hij spreekt met het gezag van grijze haren en overgeleverde spreuken. In die wereld gold: welvaart bewijst Gods zegen, ellende bewijst Zijn oordeel. Job's ruïne is dus, sociaal gezien, een openbare aanklacht. Elifaz leest hem simpelweg voor.

De Vraag

Klopt Elifaz gewoon niet, voor een deel? Kwaad doen knaagt aan een mens. Wie steelt en liegt en anderen breekt, draagt daar innerlijk gewicht van, ook als het uiterlijk verborgen blijft. De Spreukenboek zegt vergelijkbare dingen. Het lastige is: Elifaz zegt iets dat niet fout is, maar hij zegt het op het foute moment, tegen de foute persoon, met de foute bedoeling. Waarheid buiten context wordt leugen. En dat is misschien de scherpste vraag die het boek Job stelt: kan een bijbelse waarheid, in de mond van een verkeerde spreker op een verkeerd moment, uitgroeien tot een instrument van geweld? Het antwoord van het boek lijkt onthutsend te zijn: ja.

De Hoofdpersoon

Elifaz is niet de karikatuur die wij van hem maken. Hij is oud, vroom, hij heeft ooit een visioen gehad (hoofdstuk 4) en hij spreekt binnen een gerespecteerde traditie. Zijn probleem is niet dat hij niets van God weet, maar dat hij te veel meent te weten. Hij heeft God gesystematiseerd. Er is geen kier meer in zijn theologie waardoor het onverklaarbare naar binnen kan. En daarom kan hij zijn vriend niet meer zien; hij ziet alleen nog een casus. Aan het eind van het boek zal God zelf hem toespreken en zeggen dat hij niet juist over Hem gesproken heeft. Elifaz krijgt vergeving, dankzij Job's voorbede. Ook dat is genade: dat de goede systeembouwer wordt gered door de gebroken man op de mesthoop.

Reflectie

Waar heb ik onlangs iemand verklaard in plaats van gezien?

Welke theologische zekerheid van mij zou stuk moeten voordat ik echt naast een lijdende kan zitten?