Job 15

De Tekst

Elifaz opent de tweede ronde van het debat en hij is scherper dan de eerste keer. Job praat als een dwaas, zegt hij, zijn eigen mond veroordeelt hem. Wie denkt hij wel dat hij is, alsof hij als eerste mens geboren werd, alsof hij toegang heeft tot de raad van God? Vervolgens schetst Elifaz uitvoerig het lot van de goddeloze: hij leeft in doodsangst, zijn welvaart is bedrog, hij verdort als een wijnstok voor zijn tijd. De boodschap onder de woorden is glashelder: Job, kijk in de spiegel.

De Kern

Elifaz doet iets wat ontzettend menselijk is: hij verdedigt zijn wereldbeeld door de lijdende te beschuldigen. Als goddelozen lijden en rechtvaardigen bloeien, dan moet Job wel goddeloos zijn, want hij lijdt. De rekensom klopt, en die geruststelling is precies wat Elifaz nodig heeft, want als Jobs lijden onverdiend is, staat zijn hele godsbeeld op instorten. Het theologisch hart hier is niet wat Elifaz zégt over God, maar wat hij nodig heeft dat waar is. Hij maakt van God een boekhouder, omdat een God die boekhoudt beheersbaar is. Een God die soms zwijgt en toelaat wat wij niet begrijpen, is dat niet.

De Rode Draad

Deze hoofdstukken staan in de Bijbel als een lange voorbereiding op wat pas in Christus volledig openbaart: dat de Rechtvaardige lijdt, niet ondanks zijn rechtvaardigheid maar in zekere zin ervoor. Elifaz kan zich geen lijdende onschuldige voorstellen, en juist daarom kan hij Jezus niet zien aankomen. Het kruis maakt Elifaz' schema onmogelijk. Als iemand ooit ten onrechte leed, dan Hij. Job is hierin een schaduw, een vraagteken dat naar het antwoord van Golgotha wijst. Waar Elifaz Job beschuldigt met "wat kan de mens dat hij rein zou zijn" (vers 14), daar zal het evangelie antwoorden: niets, en tóch verklaart God de goddeloze rechtvaardig, om Christus wil.

De Spiegel

Hoor je jezelf al in Elifaz? Ik wel. Wanneer een collega ontslagen wordt, denk je onwillekeurig: wat heeft hij verkeerd gedaan. Wanneer een huwelijk sneuvelt, zoek je naar de fout, liefst bij één van de twee. Wanneer iemand ziek wordt, vraag je stilletjes naar levensstijl. Niet uit boosaardigheid, maar uit zelfbescherming. Want als hún ongeluk verklaarbaar is, kan het jou niet overkomen. Elifaz woont in bijna elk mensenhart, en hij is vooral actief bij vrome mensen, omdat vroomheid ons extra gemotiveerd maakt om God voorspelbaar te houden. De vraag die deze tekst je stelt is niet: ben jij als Job? De vraag is: ben jij als Elifaz, tegenover de lijdenden om je heen?

De Hoofdpersoon

Elifaz is geen slechterik. Dat is juist het ongemakkelijke. Hij is vroom, ervaren, welsprekend, en hij meent oprecht dat hij Job helpt. Zijn eerste toespraak was nog voorzichtig, met dromen en visioenen. Nu, in ronde twee, is het geduld op. Hij hoort in Jobs klacht een aanval op de godsvreze zelf (vers 4) en dat vindt hij intolerabel. Hier zie je hoe rechtzinnigheid kan verharden tot wreedheid wanneer ze geen ruimte laat voor mysterie. Elifaz weet zoveel dat hij niet meer kan luisteren. Zijn tragiek is dat hij precies daar spreekt waar hij zou moeten zwijgen, en dat God hem aan het einde van het boek (42:7) precies daarop zal aanspreken.

Het Detail

Vers 4 verdient stilstaan: "Ja, u breekt de vreze Gods af en verhindert het overdenken voor Gods aangezicht." Elifaz beschuldigt Job ervan de godsdienst zelf te ondermijnen. Merk op wat er gebeurt: eerlijke klacht wordt hier gelijkgesteld aan goddeloosheid. Wie hard roept naar God, wordt beschuldigd van het afbreken van de vroomheid. Dit is een van de gevaarlijkste bewegingen die religie kan maken, en ze gebeurt nog steeds. In kringen, in kerken, aan koffietafels. Wie te veel vragen stelt, wie te openlijk twijfelt, wie niet netjes binnen de vrome grammatica blijft, krijgt te horen dat hij anderen in gevaar brengt. Job laat zien dat God zulke klacht juist verdraagt, en de vrome verdediging niet.

De Intertekst

Twee echo's dringen zich op. De eerste is Psalm 73, waar Asaf worstelt met precies het omgekeerde: goddelozen bloeien, rechtvaardigen lijden. Asaf weet dus wat Elifaz niet wil weten, en vindt zijn antwoord pas in het heiligdom van God, niet in een schema. De tweede is Johannes 9, waar de discipelen vragen wie er gezondigd heeft dat deze man blind geboren is, hijzelf of zijn ouders. Jezus weigert de vraag. Hij weigert het Elifaz-schema. Precies daar, in dat weigeren, begint het evangelie licht te geven op de blinde en op ons.

Reflectie

Waar in jouw leven ben jij eerder Elifaz dan Job, iemand die ongemakkelijk lijden verklaart in plaats van erbij te blijven?

Wat zou het betekenen om je klacht tegenover God niet langer te censureren uit angst dat je daarmee "de vreze Gods afbreekt"?