Mattheüs 5:37

De Tekst

"Laat uw woord ja echter ja zijn en uw nee nee; wat hierboven uitgaat, is uit de boze." Zo eindigt Jezus zijn korte les over eden en beloften. Geen ingewikkelde formules meer, geen bezweringen bij de tempel of bij de hemel om je woorden extra gewicht te geven. Wat je zegt, moet kloppen. Punt.

De Kern

Hier raakt Jezus iets aan dat dieper zit dan taalgebruik. Een eed is namelijk een noodgreep. Je zweert omdat je vermoedt dat je gewone woord niet vertrouwd wordt, of omdat je zelf weet dat je woord niet altijd betrouwbaar is. Een eed compenseert een tekort aan waarachtigheid. Jezus draait het om: als je hele leven waarachtig is, heb je geen extra plechtigheid nodig om jezelf geloofwaardig te maken. Je ja betekent dan ja, omdat jij het bent die het zegt. Achter dit vers zit een visie op de mens die door en door één stuk is: hart, mond en daad in dezelfde richting. Alles wat daarbovenuit gaat, alle retorische versiering om jezelf serieus te laten nemen, komt "uit de boze". Sterke taal, voor iets wat wij nauwelijks nog opmerken.

De Rode Draad

Vanaf Genesis is de mens iemand die spreekt in navolging van een God die spreekt. God schept met woorden, verbindt zich met woorden, en zijn woord komt uit. Als Hij ja zegt, is het ja. Israëls profeten klagen keer op keer over gespleten tongen, over verbondsformules zonder verbondsleven. In Christus zelf komt dan de mens die volmaakt is wat Hij zegt: het vleesgeworden Woord. Paulus zegt het scherp in 2 Korinthe: in Hem is het ja en amen op al Gods beloften. Jezus vraagt hier dus niet om een morele prestatie, Hij tekent het profiel van iemand die op Hem gaat lijken. Wie in Christus leeft, gaat spreken zoals God spreekt: kort, waar, en gedekt door zijn leven.

De Spiegel

Hoor jezelf eens praten, deze week. Die kleine overdrijving over hoe druk je het had. De belofte aan je kind dat je snel zou komen, terwijl je wist dat het niet ging lukken. De mail waarin je "ik ga ernaar kijken" schreef, wetend dat je het zou laten liggen. De keer dat je "ik bid voor je" zei omdat het gepast klonk. Dit vers legt bloot hoe vaak jouw ja eigenlijk misschien is, en jouw nee eigenlijk waarschijnlijk niet. En hoe je dat opvangt met stemverheffing, met "echt waar", met "ik zweer het je", met vroom taalgebruik zelfs. Wat zit daarachter? Vaak angst. Angst om teleur te stellen, angst om nee te moeten zeggen tegen iemand die iets van je vraagt, angst dat je gewone woord te weinig indruk maakt. Soms trots: je wilt betrouwbaar overkomen zonder de moeite te doen om het te zijn. Jezus prikt er dwars doorheen. Het is niet je vocabulaire dat opgeschoond moet worden, het is je verhouding tot de waarheid. En dat is minder comfortabel dan een cursus assertiviteit.

De Intertekst

Jakobus pakt dit vers bijna letterlijk op: "laat uw ja ja zijn en uw nee nee, opdat u niet onder enig oordeel valt" (5:12). Dat "opdat u niet onder oordeel valt" is opmerkelijk. Dubbelheid in het spreken is geen kleinigheid; het corrodeert. En denk aan Psalm 15, waar gevraagd wordt wie op Gods berg mag wonen: iemand die "waarheid spreekt in zijn hart" en zijn eed niet verandert, ook al schaadt het hem. Waarachtig spreken heeft een prijs. Je moet soms je woord houden terwijl het je iets kost. Precies daar wordt het ja pas ja.

De Hoofdpersoon

Jezus zelf is in deze bergrede opvallend rustig in zijn eigen taal. Hij zweert niet, Hij verheft zijn stem niet, Hij overtuigt niet met retoriek. Zijn "voorwaar, voorwaar" is geen eed maar een bezegeling van gezag: dit is zo omdat Ik het zeg. In Gethsemane zegt Hij ja tegen de wil van de Vader, en dat ja houdt stand tot op het kruis. Voor Pilatus zwijgt Hij waar spreken zinloos zou zijn, en spreekt Hij waar het telt. Hier zie je wat Mattheüs 5:37 in vlees en bloed betekent: een mens wiens woord één is met zijn leven, tot in de dood.

Het Profiel

De joodse hoorders leefden in een cultuur waar eden fijnmazig gecategoriseerd waren. Je kon zweren bij de tempel (niet bindend) of bij het goud van de tempel (wel bindend), en zo waren er tientallen gradaties. Het systeem was een uitgekiende manier om te lijken alsof je je verbond, terwijl je een achterdeur openhield. Jezus veegt dat hele bouwwerk weg. Voor zijn eerste hoorders was dit revolutionair en ongemakkelijk: het ontnam hen een sociaal instrument waarmee ze de waarheid konden managen. Wij hebben andere instrumenten, disclaimers, kleine lettertjes, ironische ondertonen, maar de dynamiek is dezelfde.

Reflectie

Waar in mijn spreken deze week zat het verschil tussen wat ik zei en wat ik werkelijk bedoelde of van plan was?

Welke angst of trots maakt het voor mij moeilijk om gewoon nee te zeggen wanneer nee het eerlijke antwoord is?